Adighebzem yi Latyn Txik’er
|
posted by eagle on June, 2011 as Türkiye
[ Posted byYılmaz ÖZCAN, June 25, 2011 4:10 PM ]
THE MESSAGE-1
Yılmaz ÖZCAN
yylmzcn@hotmail.com
The subject: The Latin Writing of Circassian
Konu: Adıgece’nin Latin Yazısı
Zy guiqhu tc’inur: Adighebzem yi Latyn Txik’er
Değerli Adıge İnsanı,
Sizi selamlıyorum!
Adıgeler Adıgece’ye sahip çıkmamız gerektiğini düşündüğüm için, "Adıgece’nin Latin Yazısı”nı açıklayan ilişikteki yazıları dikkatinize sunuyorum.
Çok sayıdaki Adıgece Dilbilimci’nin yüz yılı aşan bir zaman boyunca üzerinde çalıştığı "Adıgece’nin Latin Yazısı,” oluşumunu tamamlayarak ortaya çıkmıştır. "Adıgece’nin Latin Yazısı;” Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak "okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirebilen tek yazı sistemidir. Adıgece’nin yaşayabilmesi için; Adıgeler, "Adıgece’nin Latin Yazısı”nı, doğru olarak, gittikçe artan bir yoğunlukla kullanmamız gerekmektedir. Bu nedenle; "Adıgece’nin Latin Yazısı”nı kısaca açıklayan ilişikteki yazıları inceleyeceğinizi, beraber yaşadığınız Adıgeler’e o yazıların CD’lerini ulaştırarak, uzaklarda yaşayan bildiğiniz Adıgeler’e ise o yazıları internetle ileterek onların da incelemelerini sağlayacağınızı umuyorum.
Size sağlık ve esenlikler temenni ederim. 26.05.2011
Yılmaz ÖZCAN
EKİ :
"Adıgece’in Latin Yazısı”nı açıklayan yazılar
Adighe Ts’ixu Lhap’e,
Selam fizoxir!
Adighexer Adighebzem zeey dixuexhuijin xueeyiw zerislhitem chh’ak’e, "Adighebzem yi Latyn Txik’er” g’azi-uate nic’iqhu txiqha t’eg’uir nifxuizoqhah’ir.
Adighebze C’eniqhalejh kuedir ziteelejhih’aa "Adighebzem yi Latyn Txik’er,” yi g’axhuiniqhar yiryquiry witikuim g’yh’aas. "Adighebzem yi Latyn Txik’er;” Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw "yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhuif txik’e sistem zaques. Adighebzer psewifin chh’ak’e; Adighexem, "Adighebzem yi Latyn Txik’er,” zaxuew, g’uexu nexhibe g’axhu zi zeeh’ak’ek’e zeeth’an xueey g’oxhuir. Habi chh’ak’e; "Adighebzem yi Latyn Txik’er” k’ec’iwe g’azi-uate nic’iqhu txiqhaxem fixeplhenu, fizidepsew Adighexem ha txiqhaxem ya CDxer yalhevqha-asiw, jijexem chipsew fts’ixu Adighexemy ha txiqhaxer ynternetk’e yaxuinevqhasiw, haxery ha txiqhaxem xevqhaplhenu soguiqhar…
"Th’am, wizincaqhare f’iqhare guif’eqhuere g’ivyt!” jis-awe selam fizoxijir.
26.05.2011
YEMUZ Yilmez
PIC’AR :
"Adighebzem yi Latyn Txik’er” g’azi-uate txiqhaxer.
THE MESSAGE-2
Adıgece’nin Latin Yazısı
Tanıtım Yazısı:
"ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER” nedir?
NEGUIME Core’nin alfabesini yazdığı 1840 yılından günümüze kadar çok sayıda Adıgece Dilbilimci’nin yüz yılı aşan bir zaman boyunca peyderpey çalışarak beraberce (anonim olarak) ortaya çıkardıkları, Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak "okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirebilen tek yazı sistemidir;
ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER
(Adıgece’nin Latin Yazısı).
Başka bir ifade ile söylemek gerekirse; Adıgece’nin son yüzyılda kulanılan konuşma diline uygun olarak en sade ve en yetkin şekilde yazılışıdır, "Adighebzem yi Latyn Txik’er.”
İlişikteki yazılarda; "Adıgece’nin Latin Yazısı,” bir A4 kâğıdına sığacak şekilde kısa ve öz olarak Adıgece, Türkçe ve İngilizce açıklanmıştır. Ayrıca örnek metinler de verilmiştir.
İlişikteki yazılarda açıklanan "Adighebzem yi Latyn Txik’er”i (Adıgece’nin Latin Yazısı’nı) incelerseniz, söz konusu yazı sistemini çok kolayca öğrenebilir ve aşağıdaki Adıgece yazı örneklerini rahatça okuyabilirsiniz. "Adıgece’nin Latin Yazısı”nın Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak "okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirebildiğini ve Adıge Yazı Dili’nin emsalsiz güzelliğini görebilirsiniz.
Adıgece’nin yaşamasını ve gelişmesini istiyorsak, başka bir ifade ile toparlanabilmemizi sahiden istiyorsak; Adıgeler, "Adighebzem yi Latyn Txik’er”i, doğru olarak, gittikçe artan bir yoğunlukla kullanmamız gerekmektedir. Bunu sağlamak için, söz konusu yazı sistemini insanlarımıza iletmemiz ve anlatmamız gerekmektedir. "Adighebzem yi Latyn Txik’er”i insanlarımıza daha hızlı öğretebilmek için; sistemi görüntülü ve sesli olarak Adıgece, Türkçe, Arapça ve İngilizce anlatan video filmlerini çekip onların CD’lerini üretebilir ve o CD’leri insanlarımıza ulaştırabiliriz. O filmleri; uzak yerlerde yaşayan kardeşlerimize internetle iletebilir ve WEB sitelerimize de dahil edebiliriz. Adıgece’nin yaşayabilmesi için bu yönde yapılacak her türlü olumlu katkı, tarihsel önemli bir hizmet olacaktır…
Adıgeler; fazla zaman kaybetmeden, işleri ve çalışmaları koordine ederek, "Adıgece’nin Latin Yazısı”nı kullanarak Adıgece ile çalışmalara başlamamız gerekmektedir… 26.05.2011
Yılmaz ÖZCAN
ADIGHE XHIGEBZ TH’AMADEM YI PSELHEK’ER
Wiris − Qafqas Zawejhim; Adighe Lhepqim nat’e g’ixuyc’as, muh’ajir qhogu haner. Adigher chizebghiridza xhuas, mi duneeyijhim. Yitaney Lhepqir; yi wijh yitas yixhuimejhiniw yilhes myn bjiqhak’e g’ideqhoguirig’ua yi xabzer, yi bzer, yi psem g’yqhaxhua xhuask’er. Adighe Lhepqim yi psem yi detxene zexec’ery, guawey, guif’eqhuey; zexypchewre g’eeg’uek’a yi pcinalhexerras, nobereey Adighe denek’e chixetiry Pasereey Adighe Guipsisem yezicel’ejir. Adigherra-am jizi-aar: "Psalhem g’ymik’ar, Adighe Pcinem g’ipxuy-uetens!” Mi qhibze g’aafejhxer xuedes h’alhe-uibzem. Dy blek’ar gui-aqhuemy, xuedes g’ibja-a guixem. Th’am; dy g’ag’uenir, zi lhepqicxue zeriwbidijinum yeey yic’!
Harasy yigyi nobereey konserim fig’idoqhablaqha! Yigyipstu fizede-uenu g’aafem yi ts’er, "H’apts’eey G’aafejh” jy-aw haras.
XASE
…
Zek’e qaaruxer ya mac’es,
Zek’e mig’uate ya uexu... (!?.)
Haras ya nepsxer yalhec’iw
Guimac’e c’exhuxer pselhexu.
Yit’aney xax-am ya guiqha
Muradimy, har guape pchoxhu.
Teezicefiny ya lhaqhue
Habixem yadibolhaqhu:
Har, zerachap’irs habixem
Ya guic’em hanedelhxuibzer.
Har, zeraxetirs habixem
Yigyiry ya Adighepser...
BYTSU Anatole
Ziqhana-ue Txiqhar:
"ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER” sit?
NEGUIME Core yi alfaber chytxa 1840 qham g’ichic’edzawe dy zemanim g’asixu Adighebze C’eniqhalejh kuedim, yilhesychem c’yqhu zi zeman pc’onde zek’elhh’awijhiw zedelajhexew zeqhuisew (anonymiw) witikuim g’iraqhah’aawe, Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw "yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhuif txik’e system zaques;
ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER.
"Adighebzem yi Latyn Txik’er;” mi txiqham nic’iqhu txiqhaxem, zi A4 txilhimp’e zaquem yixuen xuedew k’ec’iwe Adighebzek’e, Tirkuibzek’e, Yngyilyzibzek’e g’ichi-uetas. Chapxha txiqhaxery g’ichiqhalheqhuas. Ha txiqha k’ec’xem fixeplheme; Adighebzem yi Latyn Txik’em fichiqhuezens, lheguim chitxa ci-yrim (YELHMES Awladyn) tinciw feegefins, Adighebzem yi Latyn Txik’emk’e "Adighe Txibzer” sit xuedyziw daxe g’izerixhuir flhaqhuifins.
Adighebzer zeripsewinim dixueeyiwe chitime, neqhuec’ zi ji-ak’ek’e Adighexem ze zig’adiwjhijinim pejiw dixueeyiwe chitime; Adighexem, "Adighebzem yi Latyn Txik’er,” zaxuew, g’uexu nexhibe g’axhu zi zeeh’ak’ek’e zeeth’an xueey g’oxhuir… Har txueqhazec’en chh’ak’e; "Adighebzem yi Latyn Txik’er” Adighexem yaxuinedqhasin, yadqhats’ixuin, yadqhac’en, har habixem g’aaxuet-ueten xueey g’oxhuir. "Adighebzem yi Latyn Txik’er” dy ts’ixuxem nexh c’exiw yadqhac’efin chh’ak’e; har Adighebzek’e, Tirkuibzek’e, Iarapibzek’e, Yngyilyzibzek’e psalhemaqk’ey g’azi-uate vyde-o fylimxer teetxiw habixem ya CDxer dqhah’aziriw witikuim g’ytlhh’afins. Ha CDxer Adighexem yaxuedguecifins. Ha fylimxer; dy WEB sytexem xetlhh’afins, jijexem chipsew Adighexem ynternetk’e yaxuinedqhasifins.
"Adighebzer” dqhapsewin chh’ak’e; tlhek’ir g’admiqhaanew txuizf’ek’xer psory tc’en xueeys. Tlhek’inuxer dimiqhazac’ew g’adqhaaneme; hadireey duneeyim, dy cexydxem ya ne-uxem dichyplhejifin-am!.. Xet sit yic’emy; g’yqhanenury, yic’iqhuiw zidyh’inury haras. Ha dy jile uexuiqha lhap’em lejhiqha g’ixezilhh’axem sitiw nasipicxue!..
"Adighebzer” xedqhaaxhuew dqhapsewifin chh’ak’e; Adighexer zyk’ dimiguivew, dizede-apiquiw, zy guiqhu tc’a ha dy jile uexuiqhuexer dqhazac’ewe, habixem yak’elhig’uen xueey lhebaquexer tkyiniwe deelejhin xueey g’oxhuir… 26.05.2011
YEMUZ Yilmez
SY BZEW SY ADIGHEBZE
Chi-as, ja-aw dy bzer mainences.
Chi-as, ja-aw dy bzer quileeyinces.
Bezer uexuk’e mixhuiwe neqhuec’ guerxem
Ya chh’am wy-abenir g’eemizeqhs.
Har jizi-am, haxer zy jhe yeziqhag’uim,
Yi hane bidzicer yeec’ h’arem!
Zy bzer neqhuec’ bzek’e zixhuejim,
Sit yimixhuejinu g’ixuenen?!.
Txidem; yi g’eejheqhuem, dy Adigher
Psih’aalhaxuew guibqham yirypxhaas.
Kuedir zeripsalher Iarapibzes.
Nexhibejs Tirkuibzem yilhexhaar.
Chi-as Yngyilyzimy Fransiziwy f’ek’a
Har zimic’ej sixuezas.
Ye Tirkuibzer yi hanedelhxuibzew zilhitej
Adighey seepselhas.
Saf’ena-am haxem, saghyya-am.
Sygu yac’eqhuiw ya ar squizijas.
Xexes lhepq zy xeku zif’eg’uedaxem,
Sinechxheeyiw ya c’ib syplhejas!..
Sit yac’en habixem, sit ya maxue!?.
Sitiry ya pchedeeyiwe nexu g’ak’in!
Qhaac’e zef’emih’am yi qharybxem,
Txibzey, bzey sitk’e yagu g’ak’in...
Txibzer yi teep’enime bzer mexuabe,
Bzem zeecec’, xuytiw zeewquedyy.
Txibzer pe-ac’eme, bzer mel’ejir!
Guir bqhademih’ajiw har medyyir...
Se sixueey-am l’eniw, sy bzer nobe.
Se sixueey-am l’eniw, har pchedeey.
Sy bze daxers, syguir ziqhaxuaber.
Sipxuireexhu quirmen we, sy bzew sy duneey!
Bzewe chi-am pc’ecxue yaxuefaches.
Bzewe kued yic’eniw xety xueeys.
Hawe zi bzes, syguim g’idewibzer.
Sipxuireexhu quirmen we, sy bzew sy duneey!
YELHMES Awladyn
THE MESSAGE-3
The Latin Writing of Circassian
THE LATIN WRITING OF CIRCASSIAN
THE FORMATION OF THE LATIN WRITING OF CIRCASSIAN
1. The dependent vowels are written with " a , aa , e , ee , i , o , u , uu , y ” letters.
2. The short " a ” which comes after the " g’, h, h’, q, q’, qh, xh ” consonants is written with " a ” letter and the long " a ” is written with " aa ” letter. The short "e” which comes after the other consonants is written with " e ” letter and the long "a” which comes after the other consonants is written with " a ” letter.
3. The front and long " e ” sound is always written with " ee ” letter.
4. The " i ” letter which comes before or after the consonants or comes after semi-vowels as the only vowel is read like back " ı ” vowel in Turkish. But the vowel " i ” which comes after he consonant " y ” is pronounced thinner and shorter.
5. The " o ” letter is pronounced long.
6. The semi-vowel " u ” which comes after the " g, g’, k, q, q’, qh, x, xh ” consonants is written with " u ” letter and the long " u ” is written with " uu ” letter. The long " u ” which comes after the other consonants is written with " u ” letter.
7. The front " i ” sound which comes after " g, k, u ” letters or comes before or after the other consonants as the only vowel is written with " y ” letter.
8. In " yy ”; the front " y ” shows the vowel, the next " y ” shows the consonant.
9. The separated vowels which is at the beginning of the word are written with " a , aa , ee , i , o , uu , y ” letters. The separated vowels which are uttered separately from the former sound are written with a dash ( - ) in front of then. The " -aa, -ee, -o, -uu, -y ” are long, " -a, -i ” are short. " -u ” is pronounced like semi-vowel.
10. The separated diphtongs which is at the beginning of the word are written with " ua , ue , uee , ui , uy ” united letters. The diphtongs which are uttered separately from the former sound are written with a dash ( - ) in front of then. The " –ua, -uee, -uy ” are long, " -ue, -ui ” are short.
11. Some of the free consonants are written with as the letters of simple consonants. Some of them are written as the letters of united consonants.
12. The " g ” letter which comes before " e, ee, y ” letters is read like " g ” consonant in Turkish. The " k ” letter which comes before " e, ee, y ” letters is read like " k ” consonant in Turkish. The vowel sound of " y ” letter which comes as abone is not uttered.
13. The " h ” letter which comes before the vowels as single forms the voice groups in a trice.
14. The " i ” letter which comes before or after the vowels is read like the consonant of "AYIN” letter in Arabic.
15. The " y ” consonant which doesn’t comes after " g, k, u ” but before or after the vowels is written with " y ” letter.
16. Pressed consonants are written by putting " ’ ” apostrophie behind then. Apostrophie on " g’ ” presses the back consonant of " g ” letter, apostrophie on "k’ ” presses the front consonant of " k ” letter.
17. When the united consonants come separately, a dash ( - ) is put between the letters while writing.
18. The gerunds in Circassian are written as the given sample gerunds.
Y. ÖZCAN
- 1 -
THE LATIN WRITING OF CIRCASSIAN SOUNDS
SOUND WORD MEANING
..a g’ah’ bring
dame wing
..aa g’aah’ they’re bringing
g’aag’ue come
a ane variety of table
ade pliers
yiy-am s/he hasn’t get
jit-at we were saying
aa aax they’re taking from him
yi-aa-am s/he never had
jit-aat we’d told
b nibe obdomen
c cate sour cream
ch chabe soft
c’ c’e new
d dane silk
dz dzin to throw
..e mel sheep
yege read; call
..ee teepcheky plate
yeegy she’s spinning wool
ee eey bad
eex he’s taking from him
g’i-eex he’s taking from him
s-eex he’s taking from me
f fe you; skin, leather
f ’ f ’i good
g gaz gas
gok’ s/he’s leaving from him
gerc bean
gegu play
gy gyane shirt
gyide axe
yagy they’re spinning wool
gu guawe mourning
guiven to be late
degu deal
- 2 – (a) (left)
SOUND WORD MEANING
g’ g’achten to take
g’aag’ue come
g’eege read; call
g’oplhe s/he’s looking at here
g’oh’a s/he’s appearing
g’u yeg’u suitable
gh jigh tree
h hane mother
hade father
h’ h’a dog
..i ci horse
zi one
i iqhin to hold
yi-iqhir the thing s/he holds
t-ix take it from us
acri-i Noah’s pudding
i ialemet strange
maine meaning
j baje fox
jh jhi old
k karton cardboard
kontrol control
ket sheep-fold
kezuwe in turns
ky kyar the thing cracked
kyits’ kid
yaky they’re stepping
yeeky he’s stepping
ku maxueku thursday
k’ k’ape tail
nek’eguugu stye
l li meat
lh lhec’in to wipe
l’ pl’i four
m maze moon
n ne eye
..o bo stable
nobe today
- 2 – (b) (right)
SOUND WORD MEANING
o o sheepfold
one it’s hanging
ze-one they're hanging each other
ze-oh’a things are going bad
p pe nose
p’ p’e place; bed
yip-’a? isn’t he feeding
q qaabze clean
g’aqeeyin to burp
qoplhe he’s looking back
qoh’a he’s going behind
qu mequ hay
q’ q’a graveyard
q’u q’ueey cheese
q’uih’ ship
qh qha year
qhaatxe spring
qheeyin to cry
qhogu road
qhu meqhu is drying
r weram street
s se I; knife
wines house
t tane heifer
t’ nat’e forehead
g’yt’-am he isn’t digging
ts tsi wool
ts’ ts’e name; louse
..u bzu bird
duneey world
..uu kuu deep
guu bull
-u xee-u he’s dipping it
c’i-uxer buttons
- 3 - (a) (left)
SOUND WORD MEANING
uu uuwin howl
g’a-uuwin howl
ua uax they’re opening
so-uate I’m explaining
ue ueten to explain
p-ueten? will you explain?
uee ueexu he’s driving away
s-ueex s/he is taking in front of me
ui uix open; take it away
g’i-uik’ go away this side
uy uyxir taken away
s-uyxir the thing taken from me
v nive stone
w wade hammer
x xade garden
xu txuog’ue he’s going for us
nexu daylight
xh pxha wood; wooden
xheeyin to move
xhu pxhui daughter
..y sy my
g’yk’ get out of this
y yt' two hands
yxar the thing he’s taken from him
g’i-yxar the thing he’s taken from him
s-yxt he was taking from me
y yatx they’re writing
yege read; call
yeegy s/he’s spinning wool
yin big
k’yyin to shout
yoge s/he is reading
z ze once
nez coast
- 3 - (b) (right)
THE MESSAGE-4
Adıgece’nin Latin Yazısı
ADIGECE’NİN LATİN YAZISI
"ADIGECE’NİN LATİN YAZISI”NIN OLUŞUMU
1. Ünsüz seslerin arkalarında onlara bitişik olarak gelen bağımlı ünlü sesler; " a, aa , e ,ee , i , o , u , uu , y ” sade ünlü harfleri ile yazılırlar.
2. " g’, h , h’, q , q’, qh , xh ” ünsüz seslerinin (harflerinin) arkalarında gelen " kısa a ” sesi bir " a ” harfi ile ve " uzun a ” sesi iki " aa ” harfi ile yazılırlar. Diğer ünsüz seslerin arkalarında gelen " kısa e ” sesi bir " e ” harfi ile ve " uzun a ” sesi ise bir " a ” harfi ile yazılırlar.
3. " İnce-uzun e ” sesi, her zaman iki " ee ” harfi ile yazılır.
4. Türkçe’deki " kalın ı ” ünlü sesi, Adıgece’de " i ” harfi ile yazılır. Ancak " y ” harfinin arkasında gelen " i ” harfinin sesi, daha ince olarak okunur.
5. " o ” harfinin sesi uzun olarak çıkar.
6. " g , g’, k , q , q’, qh , x , xh ” ünsüz seslerinin arkalarında gelen " yarım u ” sesi bir " u ” harfi ile ve " uzun u ” sesi iki " uu ” harfi ile yazılırlar. Diğer ünsüz seslerin arkalarında gelen " uzun u ” sesi ise bir " u ” harfi ile yazılır.
7. Türkçe’deki " ince i ” ünlü sesi, Adıgece’de " y ” harfi ile yazılır. Ancak " g , k ”
harflerinin arkalarında gelen " y ” harfinin sesi yarım ünlü olarak çıkar.
8. Yan yana gelen iki " yy ” harfinden önde olan " y ” harfi onun ünlü sesini ve arkada olan " y ” harfi ise onun ünsüz sesini gösterir.
9. Sade ayrılan ünlü sesler; kelimelerin ilk sesleri olarak geldiklerinde " a , aa , ee , i , o , uu , y ” sade ünlü harfleri ile ve kelimelerin içlerinde ya da sonlarında geldiklerinde harflerinin önlerine kısa çizgi ( - ) işareti konarak " -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y ” grupları ile yazılırlar.
10. Birleşik ayrılan ünlü sesler; kelimelerin ilk sesleri olarak geldiklerinde " ua , ue , uee , ui , uy ” birleşik ünlü harfleri ile ve kelimelerin içlerinde ya da sonlarında geldiklerinde birleşik harflerinin önlerine kısa çizgi ( - ) işareti konarak " -ua , -ue , -uee , -ui , -uy ” grupları ile yazılırlar.
11. Serbest ünüz seslerin bir kısmı sade ünsüz harfleri ile ve bir kısmı ise birleşik ünsüz harfleri ile yazılırlar.
12. " c ” harfi " ince ş ” sesini ve " ch ” grubu ise " kalın ş ” sesini gösterir.
13. " g , k ” harflerinin arkalarında gelen ince ünlü harfler; onları, ince ünsüz sesleri ile okutur. Ancak " gegu ” kelimesinin " ge.. ” grubu, " dje.. ” sesiyle de okunabilir.
14. Ünsüz ses olarak gelen " h ” harfi, kesintisiz olarak çıkan ses gruplarını oluşturur.
15. Arapça’nın "AYIN” harfinin ünsüz sesi, " i ” harfi ile yazılır.
16. " x ” harfi, normal olarak " ince k ” sesi ile " h ” sesinin birleşimi bir sesle okunur. Ancak çoğul eki olarak gelen " xe ” grubu, Türkçe’nin " ha ” sesiyle de okunabilir.
17. " g , k , u ” harflerinin arkalarında olmadan tam ünlü harflerin önlerinde veya arkalarında gelen " y ” harfi, Türkçedeki ünsüz sesi ile okunur.
18. Sıkılmış ünsüz sesler, ünsüz harflerinin arkalarına apostrof ( ’ ) işareti konarak yazılırlar. " g’ ” grubunun apostrof işareti " g ” harfinin kalın ünsüz sesini ve " k’ ” grubunun apostrof işareti ise " k ” harfinin ince ünsüz sesini sıkar.
19. Birleşik ünsüz harflerin birleşen harfleri; biribirlerinin arkalarında ama birleşmeden ayrı sesler olarak geldiklerinde, aralarına kısa çizgi ( - ) işareti konarak yazılırlar.
20. Adıgece’nin "zarf-fiil” kelimeleri; seslerin yazılışlarına örnek olarak verilen kelimelerden "zarf-fiil (gerundium)” olanların yazıldıkları gibi yazılmalıdırlar. 2011 Yılı
Y. ÖZCAN
- 1 -
ADIGECE’NİN SESLERİNİN LATİN YAZILIŞLARI
1:8. ..a , ..aa , ..e :
" a = kısa a ” sesi olarak : " aa = uzun a ” sesi olarak :
( g’ ) g’ah’ : getir . . g’aah’ : getiriyorlar
( h ) ha : o (zamir) . . haa-a : değil, hayır
( h’ ) xeh’at : giriyordu . . xeh’aat : girmişti
( q ) qab : kabak . . qaabze : temiz
( q’ ) q’a : mezar . . q’aachh’a : mezar başı
( qh ) qha : yıl, sene . . qhaatxe : ilkbahar
( xh ) yitxha : çizgi çiz . . yitxhaat : çizilmişti
" kısa e ” sesi : " a = uzun a ” sesi olarak :
mel : koyun maze : ay
ne : göz dame : kanat
..ee :
f’eey : kirli teep’e : üstünü ört, kapat
yeeky : adım atıyor g’eex : (ot) biçiyor; aşağıya in
..i :
ci : at zi : bir
yiz : içi dolu bide : sert
..o :
nobe : bugün xoh’a : giriyor (suya vb.)
bo : ahır txuog’ue : bizim için gidiyor.
..u , ..uu :
" u = yarım u ” sesi olarak : " uu = uzun u ” sesi olarak :
( g ) degu : sağır . guu : boğa
( g’ ) yeg’u : uygun . .
( k ) xeku : vatan . kuu : derin
( q ) mequ : kuru ot . .
( q’ ) q’uih’ : gemi . .
( qh ) meqhu : kuru hale geliyor diqhuirqhuu : baykuş
( x ) nexu : ışık, aydınlık . .
( xh ) mexhu : oluyor . cindirxhuu : kertenkele
" u = uzun u ” sesi olarak :
. . bzu : kuş
. . t’u : iki
..y :
sy : benim sych : üç bıçak
cyt’ : iki at g’yx : içinden çıkar
- 2 -
..yy :
cyyin : bir şeyi uzatmak k’yyin : bağırmak
byy : düşman fyyin : ıslık çalmak
9.
I. a , aa , ee , i , o , uu , y :
ane : yemek masası ot : kenarında duruyor
ade : pense, kıskaç oh’a : kenarına yaklaşıyor
aax : ondan alıyorlar uuwin : ulumak
aaxar : ondan aldıkları uuwir : uluyan
eeyin : kötü olmak yt’ : iki el
eex : o ondan alıyor yxir : elinden aldığı şey
ix : ondan al
iqhin : elinde bulundurmak
II. -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y :
jis-at : söylüyordum t-ok’ : önümüzden çekiliyor
yip-at : boyuyordun si-ot : önünde duruyorum
jis-aat : söylemiştim ne-u : insan yüzü, sima
jy-aat : söylemişti xee-u : içine batırıyor
s-eex : elimden alıyor g’a-uuwt : uluyordu
p-eex : senden alıyor de-uuwir : beraber uluyan
t-ix : elimizden al g’if-yxt : elinizden alıyordu
s-ix : elimden al p-yxar : senden aldığı şey
ye-i : "inat” ünlemi
acri-i : aşure
10.
I. ua , ue , uee , ui , uy :
uax : açıyorlar uixin : açmak
uade : kenarına dikiyorlar uiv : kalın
ueten : açıklamak uyxir : açmakta olduğu şey
uexu : iş uyder : kenarına diktiği şey
ueex : açıyor
ueede : kenarına dikiyor
II. -ua , -ue , -uee , -ui , -uy :
so-uate : açıklıyorum g’i-uik’ : bu yana çekil
zi-uax : açıyorlar t-uik’ : önümüzden çekil
p-ueten? : açıklar mısın? f-uyxt : önünüzden alıyordu
s-uetin? : masaj yapayım mı? s-uyxir : önümden aldığı şey
t-ueex : önümüzden alıyor
zi-ueex : açıyor
- 3 -
11:17. b nibe : karın
c cate : kaymak
ch chabe : yumuşak
d danew : ipek olarak
dz dzeliw : söğüt olarak
f fe : siz; deri
g gaz : gaz
gerc : fasulye
gegu : oyun; düğün
gy gyane : gömlek
yigyi : şimdi
yeegy : eğiriyor
gu degu : sağır
gh jighiw : ağaç olarak
h hane : anne
hade : baba
i ialemet : acayip
maine : mânâ, anlam
j bajew : tilki olarak
jh jhi : eski; rüzgâr
k karton : karton
kontrol : kontrol
kezuwe : sırayla
ky kyar : çatlamış olan
yakyiw : onlar adım atarak
yeeky : adım atıyor
ku h’akuiw : fırın olarak
l li : et
lh lhi : kan
m maze : ay
- 4 - (a) (top left)
n ne : göz
p pe : burun
q qab : kabak
qaabze : temiz
g’aqeeyin : genirmek
qoplhe : zulaya bakıyor
qoh’a : ardına geçiyor
qu mequiw : kuru ot olarak
qh qha : yıl
qhaatxe : ilk bahar
qheeyin : ağıtla ağlamak
qhu meqhu : kuru hale geliyor
r weram : cadde
s se : bıçak
wines : evdir
t mate : sepet
ts tsi : yün
v guiven : gecikmek
w wade : çekiç
x xade : bahçe
xoh’a : katılıyor
xu nexu : ışık
txuog’ue : bizim için gidiyor
xh pxha : odun, ahşap
xheeyin : kımıldamak
xhu g’axhuiw : oluşarak
y yatx : yazıyorlar
yege : oku; çağır
yoge : okuyor; çağırıyor
z ze : bir defa, bir kez
- 4 - (b) (top right)
18. c’ c’ale : genç
f’ maf’e : ateş
g’ g’ag’uen : gelmek
g’aag’ue : gel
g’eege : oku; çağır
g’oplhe : bu yana bakıyor
g’oh’a : ortaya çıkıyor
g’u yeg’u : uygun
h’ h’alhe : yük
- 4 - (c) (middle left)
k’ k’apse : halat, ip
nek’eguugu : göz arpacığı
l’ l’i : erkek, er, adam
p’ p’e : yatak; yer
yip’-a? : beslemiyor mu?
q’ q’a : mezar
q’u q’uih’ : gemi
t’ nat’e : alın
g’yt’-am : kazmıyor
ts’ ts’e : isim, ad
- 4 - (d) (middle right)
19 xuezin:Cer xued-zas: Sütünü süzdük zin: Cer d-zas : Sütü süzdük
yisen : Pqor yit-sas : Direği diktik xesen:Jigh xet-sas: Ağaç diktik
20 g’uenu: gidecek (gelecek zamanda) g’ueniw : gitmek için (zarf-fiil)
yidinu?: dikiş dikecek mi? ( ” ” ) dzeliw : söğüt olarak ( ” )
- 4 - (e) (bottom)
THE MESSAGE-5
ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER
ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER G’IZERIXHUIR
1. Maq de-uxem ya wijhxem g’ytxew habixem g’aaguetxew g’aag’ue maq ui zeecexer; ya " a , aa , e , ee , i , o , u , uu , y ” maq ui h’arf zaquexemk’e dotxir.
2. " g’, h , h’, q , q’, qh , xh ” maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue " a k’ec’ ” maqir zi " a” h’arfk’e, " a k’ih’ ” maqir " aa ” h’arfyt’k’e dotxir. Hadireey maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue " e k’ec’ ” maqir zi " e ” h’arfk’e, " a k’ih’ ” maqiry zi " a ” h’arfk’e, dotxir.
3. " e psiqhue-k’ih’ ” maqir, sitim chiqhuey " ee ” h’arfyt’k’e dotxir.
4. Tirkuibzem yi " ı ” maq ui qhuimir, Adighebzem " i ” h’arfimk’e chidotxir.
5. " o ” h’arfim yi maqir, maq ui k’ih’iw g’ok’ir.
6. " g , g’, k , q , q’, qh , x , xh ” maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue " u nique ” maqir zi " u ” h’arfk’e, " u k’ih’ ” maqir " uu ” h’arfyt’k’e dotxir. Hadireey maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue " u k’ih’ ” maqiry zi " u ” h’arfk’e dotxir.
7. Tirkuibzem yi " i ” maq ui psiqhuer, Adighebzem " y ” h’arfimk’e chidotxir. " g, k ” h’arfxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue " y ” harfim yi maqir, maq ui niquew g’ok’ir.
8. Zebqhadetiw g’aag’ue " yy ” h’arfyt’im yape yit yi " y ” h’arfim habi yi maq uir, yawijh g’yt yi " y ” h’arfimy habi yi maq de-uir g’eeqhalhaqhuir.
9. Maq ui guek’ zaquexer; psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem ya " a , aa, ee , i , o , uu , y ” maq ui h’arf zaquexemk’e, psalhexem xetxew ye ya k’ewix maqxew g’ichig’uexem ya h’arfxem ya pexem yequa k’ec’ ( - ) naqhiche pitlhh’awe ya " -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y ” guipxemk’e dotxir.
10. Maq ui guek’ zeguetxer; psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem ya " ua , ue , uee , ui , uy ” maq ui h’arf zeguetxemk’e, psalhexem xetxew ye ya k’ewix maqxew g’ichig’uexem ya h’arf zeguetxem ya pexem yequa k’ec’ ( - ) naqhiche pitlhh’awe ya " -ua , -ue , -uee , -ui , -uy ” guipxemk’e dotxir.
11. Maq de-u xuytxem ya zi ah’ar ya maq de-u h’arf zaquexemk’e, ya zi ah’ary ya maq de-u h’arf zeguetxemk’e dotxir.
12. " e , ee , y ” h’arfxem ya pexem yitxew g’aag’ue " g , k ” h’arfxem, Adighebzem cha-a ya maq de-u psiqhuexemk’e doger. Hawe " gegu ” psalhemre habi g’iteexhuik’a psalhexemre ya " ge.. ” guipim, " dje.. ” maqk’ey deegefinus.
13. Maq de-uiw g’aag’ue " h ” harfim, zepimiwiw g’yk’ maq guipxer g’eeqhaxhuir.
14. Maq ui psoxem ya pexem ye ya wijhxem yitiw g’aag’ue " i ” h’arfim, Iarapibzem yi "AYIN” h’arfim yi maq de-uimk’e doger.
15. " g , k , u ” h’arfxem ya wijhxem g’ymitiwe maq ui h’arfxem ya pexem ye ya wijhxem yitiw g’aag’ue " y ” h’arfim, Tirkuibzem chy-a yi maq de-uimk’e doger.
16. Maq de-u xuizaxer, ya maq de-u h’arfxem ya wijhxem apostrof ( ’ ) naqhicher g’iguetlhh’awe dotxir. " g’ ” guipim yi apostrof naqhichem, " g ” h’arfim yi maq de-u qhuimir yeexuizir. " k’ ” guipim yi apostrof naqhichemy, " k ” h’arfim yi maq de-u psiqhuer yeexuizir.
17. H’arf zeguetxem ya h’arfxer zek’elhipitiw hawe maq chh’axuexew g’ichig’uexem, habixem ya h’arfxem ya zexuakuxem yequa k’ec’ ( - ) naqhiche detlhh’awe dotxir.
18. Adighebzem yi "zerixhu-c’ik’e” psalhexer, chapxhaxem yaxet "zerixhu-c’ik’e (gerundium)” g’axhu psalhexer zeritxaxem xuedexew ttxin xueeys. 2011 Qha
YEMUZ Y.
AДЫГЭБЗЭМ И ЛAТИН ТХЫКIЭР
AДЫГЭБЗЭМ И ЛAТИН ТХЫКIЭР КЪЫЗЭРЫХЪУР
1. Maкъ дэIухэм я ужьхэм къитхэу aбыхэм къaгyэтхэу къaкIуэ мaкъ Iу зешэхэр, я " a , aa , e ,ee , i , o , u , uu , y ” мaкъ Iу хьэрф зaкъуэхэмкIэ дoтхыр.
2. " g’, h , h’ , q , q’, qh , xh ” мaкъхэм (хьэрфхэм) я ужьхэм къитыу къaкIуэ "э кlэщl ” мaкъыр зы " a ” хьэрфкIэ, " a кIыхь ” мaкъыр " aa ” хьэрфитIкIэ дoтхыр. Aдырей мaкъ дэIу хьэрфхэм я ужьхэм къитыу къaкIуэ " э кIэщl ” мaкъыр зы " e ” хьэрфкIэ, " a кIыхь ” мaкъыри зы " a ” хьэрфкIэ дoтхыр.
3. " e псыгъуэ-кIыхь ” мaкъыр, сытым щыгъуэй " ee ” хьэрфитIкIэ дoтхыр.
4. " ы ” мaкъ Iу гъумыр, " i ” хьэрфымкIэ дoтхыр. A мaкъыр, мaкъ Iу ныкъуэхэм я ужьхэм къитыуи къoкIуэр. " у ” лaтин хьэрфым и ужьым къиту къaкIуэ " i ” хьэрфым и мaкъым нэхъ псыгъуэу, aуэ мaкъ Iу кIэщlыу дoджэр. (" и ” хуэдэу).
5. " o ” хьэрфым и мaкъыр мaкъ Iу кIыхьыу къoкIыр.
6. " g , g’, k , q , q’, qh , x , xh ” мaкъхэм (хьэрфхэм) я ужьхэм къитыу къaкIуэ " y ныкъуэ” мaкъыр зы " u ” хьэрфкIэ, " y кIыхь ” мaкъыр " uu ” хьэрфитIкIэ дoтхыр. Aдырей мaкъ дэIу хьэрфхэм я ужьхэм къитыу къaкIуэ " y кIыхь ” мaкъыри, зы " u ” хьэрфкIэ дoтхыр.
7. " и ” мaкъ Iу псыгъуэp, " y ” лaтин хьэрфымкIэ дoтхыр. " g , k ” хьэрфхэм я ужьхэм къитыу къaкIуэ " y ” хьэрфым и мaкъыр, мaкъ Iу ныкъуэу къoкIыр.
8. Зэбгъэдэту къaкIуэ " yy ” хьэрфитIым япэ ит и " у ” хьэрфым aбы и мaкъ Iур, яужь къит и " у ” хьэрфыми aбы и мaкъ дэIур къeгъэлъaгъур.
9. Мaкъ Iу гyэкI зaкъуэхэр; псaлъэхэм я пэ мaкъхэу къыщыкIуэхэм я " a , aa , ee , i , o , uu , y ” мaкъ Iу хьэрф зaкъуэхэмкIэ, псaлъэхэм хэтхэу e я кIэуых мaкъхэу къыщыкIуэхэм я хьэрфхэм я пэхэм eкъya кIэщl ( - ) нaгъыщэ пытлъхьэуэ я " -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu, -y ” гупхэмкIэ дoтхыр.
10. Мaкъ Iу гyэкI зэгуэтхэр; псaлъэхэм я пэ мaкъхэу къыщыкIуэхэм я "ua, ue , uee , ui , uy ” мaкъ Iу хьэрф зэгуэтхэмкIэ, псaлъэхэм хэтхэу e я кIэуых мaкъхэу къыщыкIуэхэм я хьэрф зэгуэтхэм я пэхэм eкъya кIэщl ( - ) нaгъыщэ пытлъхьэуэ я " -ua , -ue , -uee , -ui , -uy ” гупхэмкIэ дoтхыр.
11. Мaкъ дэIу хуитхэм я зы Iэхьэр я мaкъ дэIу хьэрф зaкъуэхэмкIэ, я зы Iэхьэри я мaкъ дэIу хьэрф зэгyэтхэмкIэ дoтхыр. " щ ” кIэпыхьэр; лaтин тхыкIэм " s ” хьэрфымкIэ щыдoтхыр.
12. " e , ee , y ” хьэрфхэм я пэхэм итыу къaкIуэ " g ” хьэрфым " г псыгъуэ ” мaкъкIэ, " k ” xьэрфыми " к псыгъуэ ” мaкъкIэ дoджэр. Aуэ " gegu ” псaлъэмрэ aбы къытeхъукIa псaлъэхэмрэ я " ge.. ” гупым " джэ.. ” мaкъкIэй дeджэфынущ.
13. Мaкъ дэIуу къaкIуэ " h ” хьэрфым, зэпымыуыу къикI мaкъ гупхэр къeгъэхъур.
14. Мaкъ Iу псoхэм я пэхэм e я ужьхэм итыу къaкIуэ " i ” хьэрфым, Aрaпыбзэм и "AИН” хьэрфым и мaкъ дэIумкIэ дoджэр.
15. " g, k, u ” хьэрфхэм я ужьхэм къимытыу мaкъ Iу хьэрфхэм я пэхэм e я ужьхэм итыу къaкIуэ " y ” лaтин хьэрфым; " я, e, и, й ” хьэрфхэм я зэхуэдэ мaкъ дэIумкIэ дoджэр.
16. Мaкъ дэIу хyзaхэр, я мaкъ дэIу хьэрфхэм я ужьхэм aпocтpoф ( ’ ) нaгъыщэp къыгyэтлъхьэуэ дoтхыр. " g’ ” гyпым и aпocтpoф ( ’ ) нaгъыщэм, " g ” хьэрфым Tыркyбзэмpэ Aлмaныбзэмpэ щиIэ и мaкъ дэIу гъумыр eхyзыp. " g’ ” гyпым и мaкъыр, "q” хьэрфым и мaкъым хэгъэгъуэщэн xyeйкъым. " g’ ” гyпым и мaкъыр тэмaкъ щIыIум къыщoкIыp. " q ” хьэрфым и мaкъыри тэмaкъым и щIэм къыщoкIыp. " g’ ” гyпыp (aбы и мaкъыр); къэхъукъaщlэp, жызыIэм и лъэныкъуэкIэ гъэзaуэ къызэpыхъуp къэзыгъэлъaхъу (къэзыIу) пэпыхьэpщ. " k’ ” гyпым и aпocтpoф ( ’ ) нaгъыщэм, " k ” хьэрфым Tыркyбзэмpэ Aлмaныбзэмpэ щиIэ и мaкъ дэIу псыгъуэp eхyзыp.
17. Maкъ дэIу хьэрф зэгyэтхэм я хьэрфхэp зэкIэлъыпытыу aуэ мaкъ щхьэхуэхэy къыщыкIуэхэм,a хьэрфхэм я зэхуaкyхэм eкъya кIэщl ( - ) нaгъыщэ дэтлъхьэуэ дoтхыр.
18. "Зэpыху-щlыкIэ” псaлъэхэp; мaкъхэм я тхыкIэхэм я щaпхъэхэм яхэт "зэpыxъу-щlыкIэ (gerundium)” къэxъу псaлъэхэp зэpытxaхэм хуэдэхэу тxын xyeйщ. 2011 Qha.
YEMUZ Y.
- 1 -
AДЫГЭБЗЭМ И МAКЪХЭМ Я ЛAТИН ТХЫКIЭХЭР
1:8. ..a , ..aa , ..e :
" a = э кIэщl ” мaкъыуэ: " aa = a кIыхь ” мaкъыуэ:
( g’ ) g’ah’ : къэхь . . g’aah’ : къaхь
( h ) har : aр . . haa-a : alэ
( h’ ) xeh’at : хыхьэт . . xeh’aat : хыхьaт
( q ) qab : къэб . . qaabze : къaбзэ
( q’ ) q’a : кхъэ . . q’aachh’a : кхъaщхьэ
( qh ) qha : гъэ . . qhaatxe : гъaтхэ
( xh ) yitxha : итхъэ . . yitxhaat : итхъaт
" e = э кIэщl ” мaкъыp: " a = a кIыхь ” мaкъыуэ:
mel : мэл mate : мaтэ
ne : нэ dame : дaмэ
..ee :
teep’e : тeпIэ yege : еджэ
f’eey : фIей yeeky : еч
.. i :
zi : зы mil : мыл
ci : шы bide : быдэ
..o :
bo : бo nobe : нoбэ
dog’ue : дoкIуэ dotx : дoтх
..u , ..uu :
" u = у ныкъуэ ” мaкъыуэ: " uu = уу кIыхь ” мaкъыуэ:
( g ) degu : дэгy . . guu : гyy
( g’ ) yeg’u : екlу . .
( k ) xeku : хэку . . kuu : куу
( q ) mequ : мэкъу . .
( q’ ) q’uih’ : кхъухь . .
( qh ) meqhu : мэгъу . . diqhuirqhuu : дыгъyрыгъyy
( x ) nexu : нэху . .
( xh ) mexhu : мэхъу . . cindirxhuu : шындырхъoу
" u = у кIыхь ” мaкъыуэ:
. . t’u : тIу
. . bzu : бзу
. . yeplhinur : еплъынур
..y :
sy : си sych : сищ
cyt’ : шитI g’yx : къих
- 2 -
..yy :
sabyy : сaбий wiquedyyin : укъуэдиин
cyyin : шиин k’yyin : кIиин
9.
I. a , aa , ee , i , o , uu , y :
ane : Iэнэ ot : Iуoт
ade : Iэдэ oh’a : Iуoхьэ
aax : Iaх uuwin : lууун
aaxar : Iaхaр uuwir : lууур
eeyin : Iеин yt’ : IитI
eex : Iех yxir : Iихыр
ix : Iых
iqhin : Iыгъын
II. -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y :
jis-at : жысIэт t-ok’ : тloкl
yip-at : ипIэт si-ot : сыloт
jis-aat : жысlaт ne-u : нэlу
jy-aat : жиlaт xee-u : хеlу
s- eex : сlех g’a-uuwin : къэlууун
p-eex : пlех g’a-uuwir : къэlууур
t-ix : тlых p-yxar : пlихaр
s-ix : сlых g’if-yxt : къыфIихт
ye-i : еI
acri-i : IэшрыI
10.
I. ua , ue , uee , ui , uy :
uax : lуaх uixin : lухын
uade : lуaдэ uiv : lув
ueten : lуэтэн uyxir : lуихыр
uexu : lуэху uyder : lуидэр
ueex : lуех
ueede : lуедэ
II. -ua , -ue , -uee , -ui , -uy :
so-uate : сolуaтэ g’i-uik’ : къыIукl
zi-uax : зыlуaх t-uik’ : тIукl
p-ueten? : пlуэтэн? f-uyxt : фlуихт
s-uetin? : сlуэтын? s-uyxir : сlуихыр
t-ueex : тlуех
zi-ueex : зыlуех
- 3 -
11:15. b nibe б ныбэ
c cate ш шaтэ
ch chabe щ щaбэ
d danew д дaнэу
dz dzeliw дз дзэлыу
f fe ф фэ
g gaz г гaз
gok’ гoкl
gegu джэгy
gy gyane г джaнэ
yigyi иджы
yeegy eдж
gu degu гy дэгу
gh jighiw г жыгыу
h hane - aнэ
hade aдэ
i ialemet хь хьэлэмэт
maine мыхьэнэ
j bajew ж бaжэу
jh jhi жь жьы
k karton к кaртoн
kontrol кoнтрoл
kezuwe чэзууэ
ky kyar к чaр
yakyiw ячыу
yeeky еч
ku h’akuiw ку хьэкуу
l li л лы
lh lhi лъ лъы
m maze м мaзэ
- 4 - (a) (top left)
n ne н нэ
p pe п нaпэ
q qab къ къэб
qaabze къaбзэ
g’aqeeyin къэкъеин
qoplhe къуoплъэ
qoh’a къуoхьэ
qu mequiw къу мэкъуу
qh qha гъ гъэ
qhaatxe гъaтхэ
qheeyin гъеин
qhu meqhu гъу мэгъу
r weram р уэрaм
s se с сэ
wines унэщ
t mate т мaтэ
ts tsi ц цы
v guiven в гувэн
w wade у уaдэ
x xade х хaдэ
xoh’a хoхьэ
xu nexu ху нэху
txuog’ue тхyoкIуэ
xh pxha хъ пхъэ
xheeyin хъеин
xhu g’axhuiw хъу къэхъуу
y yatx я ятх
yeegy е едж
yoge й йoджэ
z ze з зэ
- 4 - (b) (top right)
16. c’ c’ale щl щIaлэ
f ’ maf ’e фl мaфlэ
g’ g’ag'uen къ къэкlуэн
g’aag’ue къaкlуэ
g’eege къеджэ
g’oplhe къoплъэ
g’oh’a къoхьэ
g’u yeg’u кly екlу
h’ h’alhe хь хьэлъэ
- 4 - (c) (middle left)
k’ k’ape кI кIaпэ
nek’eguugu нэкIэгyyгy
l’ l’i лI лIы
p’ p’e пI пIэ
yip’-a? ипIкъэ?
q’ q’a кхъ кхъэ
q’u q’uih’ кхъу кхъухь
t’ nat’e тI нaтIэ
g’yt’-am къитIкъым
ts’ ts’e цI цIэ
- 4 - (d) (middle right)
17 zin : Cer d-zas. xesen : Jigh xet-senus
xuezin : Yi cer xued-zas. yisen : Pqor yit-sas
18 yeplhinu: (g’ag’uenu zeman) g’ueniw: (zerixhu-c’ik’e)
yidinu? : ( ” ” ) dzeliw : ( ” ” )
- 4 - (e) (bottom)
THE MESSAGE-6
Adighebzem yi Latyn Txik’er
MAQXEM YA TXIK’EXEM YA CHAPXHAXER-1
Kz. N. MAQ CHAPXHA PSALHEXER
1. ..a g’ah’, h’a, qab, qha, dame, maxue
2. ..aa g’aah’, g’aag’ue, yih’aas, qaame, qhaatxe, lhexhaa
3. a ane, ade, aze, ache, ase, abe
yiy-am, jit-at, wive-at, yi-ar, jy-ar, yiry-at
4. aa aax , aaxir, aaxt, aaxhce, aaxh, aaw
yi-aa-am, jit-aat, wive-aat, yi-aar, jy-aar, yiry-aat
5. b bac, bide, nibe, ziwibidir, qab, c’ib
6. c cate, ce, cent, yeece, nisace, quec, guec
7. ch chabe, chen, ache, guache, g’ach, wech
8. c’ c’ale, c’e, mac’e, qhaac’e, xuec’, nec’
9. d danew, de, made, xede, yeed, wered
10. dz dze, dzin, teedzen, badze, yeedz, g’adz
11. ..e mel, yege, ne, pe, jhe, se
12. ..ee teep’e, f’eey, teedzen, jee-a
13. ee eex, eeyin, eeyt, eeyir, eeys, eeyiwe
g’i-eex, s-eex, f-eexir, zi-eex, xue-eeyin, t-eexir
14. f fe, falhe, yefe, g’aafe, nef, nibef
15. f ’ f’eey, f’i, maf’e, l’if’ijh, af’, k’if’
16. g gaz, gazete, gok’, goh’a, gen, gerc, degeey, gegu
17. gy gyane, yigyi, yagy, tegy, yeegy, digy, dogy, habgy
18. gu guape, guek’in, gueex, gui, zeguyxir, degu, guu
19. g’ g’ag'uen, g’eege, g’izet, g’yx, g’oplhe, g’oh’a
20. g’u g’uar, g’uen, g’ueet, tg’uin, g’uytar yeg’u, t’eg’u
21. gh ghizin, lhaghe, jighiw, ghin, bghiripx, bghi
22. h hane, hade, haa-a, hee, hi, hy, ho, hu
23. h’ h’alhe, h’i, xeh’a, deh’an, xueh’, soh’
24. ..i bin, blin, xi, zi, yi, bqhui
25. i iqhin, iqh, ih’, ix, ipxir. ipxiw
yi-iqhir, t-ix, s-iqhs, ye-i, acri-is, acri-ik’e
26. i ialemet, iam-yl, maine, duia, Ysmeiyl, Seiyd
27. j jan, jen, bajew, bje, yoj, yij
28. jh jhi, jhe, majhe, yajhe, l’ijh, yijh
29. k karton, kart, kontrol, konser, ket, keey
30. ky kyar, kyits’, yaky, ceky, yeeky, g’yky
31. ku dekuas, kued, dekueey, kuirit, kuyt’, xeku
32. k’ k’ape, k’apse, nek’eguugu, yik’in, pik’, guek’
33. l li, lejhen, pilelin, g’eelin, mel, mil
34. lh lhap’e, lheped, lhelhen, malhe, xelh, delh
35. l’ l’i, l’en, mal’e, pl’i, melypl’, zil’
36. m maze, mag’ue, xame, qaame, me, maq
37. n naxue, ne, xenen, c’enen, den, ven
38. ..o nobe, dog’ue, wizot, fo, yox, bo
- 1 -
MAQXEM YA TXIK’EXEM YA CHAPXHAXER-2
Kz. N. MAQ CHAPXHA PSALHEXER
39. o one, oh’a, owe, ot, o, or
ze-one, ze-oh’a, di-ot, zi-ok’, t-oxu, s-ok’
40. p pase, pe, nape, yape, ziguep, dep
41. p’ p’alhe, p’e, yip’-a?, lhap’e, p’it’in, yap’
42. q qab, qaabze, g’aqeeyin, qyyin, qoplhe, qoh’a
43. qu quaje, que, queedze, quiten, quyx, mequ
44. q’ q’a, q’aachh’a, q’axhuime, q’adek’, q’a-a, beq’
45. q’u q’uafe, c’aq’ue, q’ueey, q’uih’, q’uyt’, q’uechin
46. qh qha, qhaatxe, qheeyin, qhin, qhogu, qhyt’
47. qhu qhuas, qhue, qhueeyin, qhuin, qhuyt’, meqhu
48. r weram, dera?, mir, har, ziry, g’uer
49. s se, sabe, nisac’e, xesin, wes, wines
50. t tane, teetir, pitin, yitin, xet, yet
51. t’ t’u, t’eten, nat’e, g’yt’-am, g’aat’, g’izot’
52. ts tseey, tsi, batse, xetsiwen, chh’ats, nebjhits
53. ts’ ts’e, ts’ixu, sots’ixu, h’ap’ats’e, ts’ine, ts’uwin
54. ..u t’uwe, duneey, g’uenur, gedu, nanu, bzu
55. ..uu kuu, guu, nek’eguugu, diqhuirqhuu, cindirxhuu
56. -u xe-u, xee-u, c’i-uxer, f’ep-u, yi-u, cxe-u
57. uu uu, uuwin, uuwt, uuw, uuwinut, uuwinur
de-uuw, de-uuwir, g’a-uuw, g’a-uuwir, de-uuwe, g’a-uuwe
58. ua uaxiw, uadze, uachh’a, uac, uac’e, uade
so-uate, t-uac, t-uax, bo-uater, g’i-uaxir, zi-uaxir
59. ue ueten, uen, uetin, uexu, uexuicxue, uent’en
p-ueten?, zi-uetir, yee-uet, t-uen, p-uetin, so-uer
60. uee ueexu, ueec, ueec’e, ueek’e, ueedze, ueede
s-ueex, zi-ueex, g’i-ueedz, t-ueec, s-ueexu, zi-ueec
61. ui uix, uine, uich, uip’en, uic’en, uidze
g’i-uik’, zi-uik’, s-uik’ir, s-uit-s, ze-uil’en, g’i-uix
62. uy uyxir, uyxt, uycir, uyc’et, uyder, uydzar
s-uyxir, t-uyxt, ze-uyxir, p-uycir, g’i-uycar, si-uyct
63. v nive, guiven, ven, mave, vag’ue, vaqa
64. w wade, wase, zewen, g’awen, wigy, aw
65. x xade, xeku, xoh’a, xoxhue, xex, g’ax
66. xu xuabe, xueg’uen, xueeyin, xuyt, xuoze, nexu
67. xh pxha, xheeyin, maxhce, baxha, pxhoqhu, yipxh
68. xhu xhuas, melixhue, g’axhueeyir, txhui, pxhuyt’, mexhu
69. ..y g’yk’, k’yyin, sy, dy , wy, cyt’
70. y yt’, yt’iw, ychir, yxir, yxiwe, yxt
g’i-yxar, s-yxt, p-yxir, g’i-yxt, ze-yxir, t-yxinur
71. y yatx, yege, yeegy, k’yyin, yoge, Adigheey
72. z ze, ziguer, aze, xuezen, nez, yiz
- 2 –
Zi Chapxha Txiqha:
G’IVOGE UACHH’AMAXUE
Sy kuec’im yisa sy binxer
Fic’epxhuew dene fig’uat?!.
Sy bqham g’ic’ejiw psi werxer
Bidzice fxuesc’iw fisp’at!
Sy zaque guibqham sig’yvnew
Chh’a fy xeku lhap’er fibghinat?
"Wy xeku pxhuimeniw wicinew,”
Hapxuede xabze fxelhat?!.
Yigyi psi werxer sy nepsiw
Fe binxem chh’ak’e g’ojex!
Txhuaw sy chh’ar fer chh’ak’e wesiw
Fe fig’aslhixhuew soplhix!
Zem yiniw sy pcher xizociry
Xim hadiric’k’e siflhoxhu!
Fizmilhaqhuijiw sizeciw
Fe sifc’ebeghiw jhi soxhu.
Fe fizdyk’awe xeku daxer
Nurir chh’achyxiw qhaqhaas.
Chit-s cheh’ar yinxew fy lhaxer
F’iqhuem har xesiw beqhuaw.
Adighe lhepqiw sy binxer
Dene lhenique apxhua?!.
Fig’ixueg’uejit sy apl’em,
Zew t’isijins sygu beghar!..
BALHQAR Fowset
THE MESSAGE-7
Adighebzem yi Latyn Txik’er
G’idek’inu Txiqhalhir – 1
ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER
Zitxar: YEMUZ Yilmez
YITXER
G’idek’iqhuem yi Psalhaper . . . . . . . . . . 5
"Adıgece’nin Latin Yazısı”nın Oluşumu . . . . . . 7
Adıgece’nin Seslerinin Latin Yazılışları . . . . . . 8
The Formation of The Latin Writing of Circassian . . . 11
The Latin Writing of Circassian Sounds . . . . . . 12
Lejhiqha Witikuim G’yzilhh’aa Adighebze C’eniqhalejhxer . 14
L’o C’eelejhaxer?!. . . . . . . . . . . . . . 15
Adighebzem yi Latyn Txik’em yi C’i-uk’e... . . . . . 16
Uetek’e Guerexer = Bazı Terimler = Some Terms . . . 18
K’epih’a Guerexem ya Txik’exer . . . . . . . . 18
1. Adighebzem yi Maq Guipxer . . . . . . . . . 19
2. Adighebzem yi Maq Guipxem ya Karakterxer . . . . 19
3. Adighebzem yi Maqxem ya Latyn Txik’exer . . . . . 20
4. Adighebzem yi Maqxem ya Latyn Txik’exer G’izerixhuxer 22
5. Adighebzem yi Maq Tabloxer . . . . . . . . . 28
Yi G’iteeqhazejir : Adighebzem yi Latyn Txik’er G’izerixhuir . 29
Sy Bzew Sy Adighebze . . . . . . . . . . . . 30
Yi G’izerideqhak’iniw C’ik’er . . . . . . . . . . . 31
Bibliyogurafyyir . . . . . . . . . . . . . . 32
D 32
G’idek’inu Txiqhalhir – 1
UETEK’E GUEREXER = BAZI TERİMLER = SOME TERMS
maq uixer : ünlü sesler : vowels
maq ui zeecexer : bağımlı ünlü sesler : dependent vowels
maq ui guek’xer : ayrılan ünlü sesler : separated vowels
maq de-uxer : ünsüz sesler : consonants
maq de-u xuytxer : serbest ünsüz sesler : free consonants
maq de-u xuizaxer: sıkılmış ünsüz sesler : pressed consonants
h’arf : harf : letter of the alphabet
naqhiche : işaret : mark
yequa k’ec’ : tire : dash
apostrof : apostrof : apostrophie
maqilh : hece : syllable
txilh : mektup : letter (for correspondence)
txalhe : defter : notebook
txiqha : yazı, metin : text
txiqhalh (kyitap) : kitap : book
jhiriwe : sedalı : voiced
jhirimiwe : sedasız : voiceless
g’axhuiqha : fiil, eylem : verb
xuedaqha : sıfat : adjective
pepih’a : önek : prefix
k’epih’a : arka ek : suffix
wineey : özel, özgü : special
K’EPIH’A GUEREXEM YA TXIK’EXER
1. Diyasporem; Adighebzem yi xhuiniqha k’epih’ar " ..s ” maqk’e, yi mixhuini-qha k’epih’ar " ..-am ” maqk’e, yi mixhuiniqha wipc’e k’epih’ary " ..-a ” maqk’e chija-ar. Xekuim, ha k’epih’axer ha maqxemk’e jizi-axery chikueds. Diyasporem; ha k’epih’axer " ..ch , ..qam , ..qa ” maqxemk’e jizi-a g’ichineja-am.
Yichh’am g’ichi-ueta sebepxem chh’ak’e Adighebzem yi xhuiniqha k’epih’ar " ..s ” h’arfimk’e, yi mixhuiniqha k’epih’ar " ..-am ” guipimk’e, yi mixhuiniqha wipc’e k’epih’ary " ..-a ” guipimk’e dotxir. Xhuiniqha k’epih’aw g’aag’ue " ..s ” h’arfim, mac’ew qhuimiw g’yk’ " ..ch ” maqk’ey deegefinus.
2. Diyasporem; Adighebzem yi kuediqha k’epih’ar, Tirkuibzem yi " ..ha ” maqim xuedew chija-ar. Xekuim; ha k’epih’ar, ha maqimk’e jizi-axery chi-as. Hawe Xekuim; kuediqha k’epih’ar, yi " ..xe ” pasereey maqimk’e jizi-axer chikueds. Habi g’ynemic’ak’e; " ..xe ” kuediqha k’epih’ar, Adighebzem yi diyalekytxem ya ze-ah’aqhus. "..xe ” guipir kuediqha k’epih’aw g’ichig’uem; habi, Tirkuibzem yi "..ha ” maqimk’ey deegefins. Hawe "..xe ” guipir kuediqha k’epih’a chimixhuim; habi, normaliw g’izeryk’ yi pasereey maqimk’e doger.
Yichh’am g’ichi-ueta sebepxem chh’ak’e Adighebzem yi kuediqha k’epih’ar; yi yegek’er sit xuedewy yirireexhu, "..xe ” guipimk’e dotxir.
-18-
G’idek’inu Txiqhalhir – 1
" c ” h’arfim:Yngyilyzibzem yi " sh ” guipim,Tirkuibzem yi " ş ” h’arfim ha bzexem cha-a ya zexuede maq de-uimk’e doger.
" g ” h’arfim: Maq de-u h’arfxem, maq ui qhuim h’arfxem ya pexem chytim ye psalhexem ya k’ewix h’arf g’ichixhuim; Tirkuibzem, Almanibzem zexuedew chy-a yi " g qhuim ” maq de-uimk’e doger. Maq ui psiqhuexem ya pexem chytim; habi, Tirkuibzem, Almanibzem zexuedew chy-a yi " g psiqhue ” maq de-uimk’e doger.
Hawe " gegu ” psalhemre habi g’iteexhuik’a psalhexemre ya maq ui psiqhuexem ya pexem yitiw g’aag’ue " g ” h’arfim, " dj ” h’arf zeguetim yi maqimk’ey deegefinus.
GUILHITE: Diyalekyt guerexem " g psiqhue ” maq chiziramih’awe habi yi p’ek’e " dj ” maqir chizirah’ar. " dj ” guipir h’arf zeguet g’ichixhuim, habi Iarapibzem yi DJUM harfim yi maq de-uimk’e doger.
" h ” h’arfim: Psalhem ye maqilhim yi pe maq de-uiw maq ui h’arfxem ya pexem chytim, zepimiwiw g’yk’ maq guipxer g’eeqhaxhuir. " h ” h’arfim, Fransizibzemy hapxuede zi zeeh’ak’e chy-as.
" h ” h’arfir h’arf zeguetim xetiw " c , g , j , l , q , x ” h’arfxem ya wijhxem g’ichiguetim; habi, zy wijhxem g’yt maq de-u h’arfxem ya maqxer zereeqhag’uek’iry neqhuec’ maq de-uxer g’eeqhaxhuir.
" i ” h’arfim: Maq ui niquexem ya wijhxem chytim ye maq ui zaquew maq de-uxem ya pexem ye ya wijhxem chytim, Tirkuibzem yi " ı ” maq ui qhuim h’arfim yi maqimk’e doger. Maq ui psoxem ya pexem ye ya wijhxem chytim, Iarapibzem yi "AYIN” h’arfim yi maq de-uimk’e doger.
" k ” h’arfim: Maq de-u h’arfxem, maq ui qhuim h’arfxem ya pexem chytim ye psalhexem ya k’ewix h’arf g’ichixhuim; Tirkuibzem, Almanibzem zexuedew chy-a yi "k qhuim” maq de-uimk’e doger. Maq ui psiqhuexem ya pexem chytim; habi, Tirkuibzem, Almanibzem zexuedew chy-a yi " k psiqhue ” maq de-uimk’e doger.
GUILHITE: Diyalekyt guerexem " k psiqhue ” maq chiziramih’awe habi yi p’ek’e " ç ” maqir chizirah’ar. " ç ” h’arfim Tirkuibzem chy-a yi maq de-uimk’e doger.
" q ” h’arfim: Iarapibzem yi "QAF” h’arfim yi maqimk’e doger.
" s ” h’arfim: Tirkuibzem chy-a yi maq de-uimk’e doger. Ne-qhuec’iw jit-ame, Iarapibzem yi " SY ” h’arfim yi maqimk’e doger.
24
G’idek’inu Txiqhalhir – 1
(2). MAQ DE-U XUIZAXEM YA TXIK’EXER G’IZERIXHUXER:
Maq de-u xuizaxer; ya h’arfxem ya wijhxem apostrof ( ’ ) nahicher g’iguetlhh’awe " c’, f ’, g’, g’u , h’, k’, l’, p’, q’, q’u , t’, ts’ ” xuedexew dotxir. Apostrof naqhichem, zy wijh g’yt maq de-u h’arf zaquem yi maqir yeexuizir. Hawe apostrof naqhicher " ts’ ” guipim yi wijhim chytim; habi, " ts ” h’arf zeguetim yi maqir yeexuizir. Habi g’ynemic’ak’e apostrof naqhichem, Adighebzem h’arf zeguet chyxuiz-am.
MAQ DE-U XUIZA H’ARFXEM YA MAQXER:
" f’, h’, p’, q’, t’, ts’ ” maqxer: " f , h , p , q , t , ts ” maq de-u xuytxem ya maq de-u xuizaxers.
" c’ ” maqir: " ch ” maq de-u xuytim yi maq de-u xuizars.
" g’ ” maqir: " g ” h’arfim yi maq de-u qhuimim yi maq de-u xuizars. " g’ ” guipir (habi yi maqir); g’axhuiqhar, jizi-am yi lheniquek’e qhazawe g’izerixhuir g’aziqhalhaqhu (g’azi-u) pepih’ars.
" k’ ” maqir: " k ” h’arfim Tirkuibzem, Almanibzem chy-a yi maq de-u psiqhuem yi maq de-u xuizars. Hawe " k’igu, nek’eguugu ” psalhexem ya " k’ ” h’arf xuizaxem " ç’ ” maq xuizamk’ey deegefinus.
" l’ ” maqir: " lh ” guipim yi maq de-u xuytim yi maq de-u xui-zars.
" g’u , q’u ” maqxer: " g’ , q’ ” maq de-u xuizaxem " u maq ui nique ” za-a ya maqxers.
(3). H’ARF ZEGUETXEM ZEK’ELHIPITIW MAQ CHH’AXUEXEW G’AAG’UE YA H’ARFXEM YA TXIK’EXER:
H’arf zeguetxem ya h’arfxer zek’elhipitiw, hawe zeguemih’aw maq chh’axuexew g’ichig’uexem; ha h’arfxem ya zexuakuxem yequa k’ec’ ( - ) naqhiche detlhh’awe dotxir. Yequa k’ec’ naqhichem, zy yaku det h’arfxem ya maqxer zepec’eexir.
Chapxha: Jigh xet-senus (xesen). Cer d-zas (zin). Pqor yit-sas (yisen).Yi xadem jigh xuyt-sens (xuysen). L’ir xadem yit-s (yitin). Yinal-H’able, Quinac-H’able.
C. ADIGHEBZEM YI "ZERIXHU-C’IK’E” PSALHEXEM YA TXIK’EXER:
Adighebzem yi "zerixhu-c’ik’e” psalhexer; maq txik’exem ya chapxhaxew g’ah’aa psalhexem yaxet "zerixhu-c’ik’e (=gerundium)” g’axhu psalhexer zeritxaxem xuedexew txin xueeys.
27
THE MESSAGE-8/a
Adighebzem yi Latyn Txik’er
G’idek’inu Txiqhalhir – 2
WISAG’UEM DEEJHUWIN!..
Zitxar: YEMUZ Yilmez
YITXER
Basımın Önsözü / G’idek’iqhuem yi Psalhaper . . 3
"Adıgece’nin LatinYazısı” Hakkında /
"Adighebzem yi Latyn Txik’em” Chh’a k’e… . . 4
Soqhiry Sowik’ite . . . . . . . . . . . . . 5
Qars Zawem yi Qhibzer . . . . . . . . . . . 5
Mazeqhue Jec . . . . . . . . . . . . . . . 6
Sixuemeey . . . . . . . . . . . . . . . . 6
Jan G’idenejam yi Weredir . . . . . . . . . . 7
Ne Quelen . . . . . . . . . . . . . . . . 8
Qayserim yi Ystasyonir . . . . . . . . . . . 9
Sig’afeniw Sig’ag’uas . . . . . . . . . . . . 10
Xekuim Dichiraxuim . . . . . . . . . . . . 10
Mi-umynire Dynere . . . . . . . . . . . . . 11
Psalhalhe / Sözlük . . . . . . . . . . . . . 13
"Adıgece’nin Latin Yazısı”nın Oluşumu . . . . . . 14
Adıgece’nin Seslerinin Latin Yazılışları . . . . . . . 15
Adighebzem yi Latyn Txik’er G’izerixhuir . . . . . . 18
The Formation of The Latin Writing of Circassian . . . 19
The Latin Writing of Circassian Sounds . . . . . . . 20
İsimlerin Yazılışı / Ts’e Txik’er . . . . . . . . . . 22
K’elhig’uen Xueey Lhebaquexer Txuekyinu P’ere?!. . . 23
Xase . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
D 24
G’idek’inu Txiqhalhir – 2
"ADIGECE’NİN LATİN YAZISI” HAKKINDA…
Bu kitapçıkta; Sayın Doğan ÖZDEN’in WERED-1 isimli CD’sindeki Adıgece türkü ve şarkıların "Adıgece’nin Latin Yazısı” ile yazılışları gösterilmiştir.
"Adıgece’nin Latin Yazısı,” sadece kişisel bir çalışmanın sonucu ve ürünü değildir. O; Adıgece Dilbilimcileri'nin yüz yılı aşan bir zaman içerisinde peyderpey çalışarak beraberce (anonim olarak) ortaya çıkardıkları ve Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak "okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirebilen tek yazı sistemidir. Adıgece’nin yaşayabilmesi için; Adıgeler’in, "Adıgece’nin Latin Yazısı”nı, doğru olarak, gittikçe artan bir yoğunlukla kullanmaları gerekmektedir.
Kitapçıkta kısaca açıklanan "Adıgece’nin Latin Yazısı”na bir göz atarsanız, kitapçıkta yazılan Adıgece türkü ve şarkıların yazılarını kolayca okuyabilirsiniz. WERED-1 CD’sindeki müzik parçalarına ve eğer dinleme şansınız olursa Değerli Sanatçı’nın kendisine eşlik edebilirsiniz! Gönlünüzün susuzluğunu böylece bir nebze de olsa giderebilmiş olursunuz! Sizin bildiğiniz ya da derlediğiniz başka Adıgece türkü ve şarkılar var ise, onları da Adıgece’nin Latin Yazısı ile kolaylıkla yazabillirsiniz...
Adıge Kültür Unsurları’nın kayıp olmadan önce derlenip "Adıgece’nin Latin Yazısı” ile Adıgece yazılarak ortaya konulmaları gerekmektedir…
Adıgece’yi gerçekten sevenlerin, "Adıgece’nin Latin Yazısı”nı kullanarak Adıgece’ye sahip çıkacaklarını umuyorum. 26.05.2011
Yılmaz ÖZCAN
"ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’EM” CHH’AK’E…
Mi txiqhalh ts’ig’uim, QUICHH’A Doqhan WERED-1 zy ts’e yi CDm yit Adighe weredxemre qhibzexemre Adighebzem yi Latyn Txik’emk’e ya txik’exer g’ichiqhalheqhuas.
"Adighebzem yi Latyn Txik’er,” ts’ixu zaque quideeyim yi lejhiqha-am. Har; Adighebze C’eniqhalejhxem yilhesychem c’yqhu zeman pc’onde zek’elhh’awijhiw zedelajhexew zeqhuisew (anonymiw) witikuim g’iraqhah’aawe, Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw "yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhuif txik’e system zaques. Adighebzer psewifin chh’ak’e Adighexem; "Adighebzem yi Latyn Txik’er,” zaxuew, g’uexu nexhibe g’axhu zi zeeh’ak’ek’e zeeth’an xueey g’oxhuir…
Mi txiqhalhim k’ec’iwe g’ichi-ueta Adighebzem yi Latyn Txik’em fixeplheme, txiqhalhim chitxa Adighe weredxemre qhibzexemre ya txiqhaxem tinciw feegefins. CDm ficheeda-uem habixem fadeejhuwifins! Wisag’uem feede-ueniw nasip fxuexhuime, fy guimre fy jhemre zec’iqhuiw fideejhuwifins! Fy guim yi psi xuel’aqhar, zi t’eg’u f’ek’a mixhuimy hapxuedew yivqhak’ifa xhuins! Fe nemic’ weredxer, qhibzexer fc’ewe chitime; haxery Adighebzem yi Latyn Txik’emk’e tinciw ftxifins...
Adighe Kuiltur Uinsurxer mig’uedij gyic’e zixueth’asijiw Adighebzem yi Latyn Txik’emk’e Adighebzek’e ttxijiw witikuim g’ytlhh’an xueey g’oxhuir…
Adighebzer pejiw f’iwe zilhaqhuxer, "Adighebzem yi Latyn Txik’er” zirah’aw Adighebzem zeey xuexhuijinuxew soguiqhar. 26.05.2011
YEMUZ Yilmez
- 4 -
G’idek’inu Txiqhalhir – 2
İSİMLERİN YAZILIŞI:
İsimler isim oluşturan ekler alırlarken, iki isim veya bir isimle bir sıfat ya da bir isimle bir fiil birleşerek birleşik kelime oluştururlarken ya da tamlamalar oluşurken; isim gövdelerinin ilk hecelerinde bir " a ” harfi geliyorsa o harf " e ” sesi ile okunur, eğer isim gövdelerinin ilk hecelerinde çift " aa ” harfi geliyorsa o çift harf " kısa a ” sesi ile okunur. Bu oluşumlar esnasında; isim gövdelerinin ilk hecelerinin o ünlü sesleri değişikliğe uğrasa da, harfleri değiştirilmeden yazılırlar. Özel isimler, fiil gövdesine ek ya da isim eklenerek oluşan isimler; sesleri nasıl çıkıyorsa öyle yazılırlar.
TS’E TXIK’ER:
Ts’exem ts’e g’aziqhaxhu k’epih’axer g’ichachtem, ts’yt’ ye zi ts’ere zi xuedaqhare ye zi ts’ere zi g’axhuiqhare zegueh’aw psalhe zeguetxer g’ichuixhuxem, psalhe zepic’axer g’ichuixhuxem; ya ts’e psalhepqxem ya pe maqilhxem zi " a ” h’arf xetiw g’aag’uew chitime ha h’arfim " e ” maqk’e doger, ya ts’e psalhepqxem ya pe maqilhxem " aa ” h’arfyt’ xetiw g’aag’uew chitime ha h’arfyt’im " a k’ec’ ” maqk’e doger. Ha psalhexer ye psalhe zepic’axer g’ichixhuxem; ya ts’e psalhepqxem ya pe maqilhxem ha ya maq uixer zeg’uek’xemy, habixem ya h’arfxer zedmixhuek’iw dotxir. Ts’e wineeyxer, g’axhuiqha psalhepqxem k’epih’a ye ts’e g’aagueh’aw g’axhu ts’exer; ya maqxer g’izeryk’xem xuedew dotxir.
Örnekler / Chapxhaxer : xabzecxue, guawecxue, pasereey, malhxhaqhu, bzagyaqha, bajafe, tanachh’a, tanexhu, zawejh, g’aafejh, pxhuantec’e, c’alef’, tanalhxue, xadexek’, xade k’ih’, maxue k’ec’, g’aafe lhap’e, Adighebze, Abezexe, pselhek’e, pselhenibze.
ADIGHEBZEM YI MAQ TABLOR
(A). Maq uixer:
(1). Maq ui zeecexer:
..a , ..aa , ..e , ..ee , ..i , ..o , ..u , ..uu , ..y .
(2). Maq ui guek’xer:
(a). Maq ui guek’ zaquexer:
(I). Psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem:
a , aa , ee , i , o , uu , y .
(II). Psalhexem xetxew ye ya kewix maqxew g’ichig’uexem:
-a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y .
(b). Maq ui guek’ zeguetxer:
(I). Psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem:
ua , ue , uee , ui , uy .
(II). Psalhexem xetxew ye ya kewix maqxew g’ichig’uexem:
-ua , -ue , -uee , -ui , -uy .
(B). Maq de-uxer:
(1). Maq de-u xuytxer:
b , c , ch , d , dz , f , g , gy , gu , gh , i , j , jh , k ,
ky , ku , l , lh , m , n , p , q , qu , qh , qhu , r , s , t ,
ts , v , w , x , xu , xh , xhu , y , z .
(2). Maq de-u xuizaxer:
c’ , f’ , g’ , g’u , h’ , k’ , l’ , p’ , q’ , q’u , t’ , ts’ .
- 22 -
THE MESSAGE-8/b
Adighebzem yi Latyn Txik’er
G’idek’inu Txiqhalhir – 2
K’ELHIG’UEN XUEEY LHEBAQUEXER TXUEKYINU P’ERE?!.
Mi txiqhalhim, "Adighebzem yi Latyn Txik’er” g’ichi-uetas.
"Adighebzem yi Latyn Txik’er” Adighexem yats’ixu, yac’e, zirah’a xhua newijh; yape gyic’e "Adighebzem yi Txik’e Qhuazer,” habi g’ipitiwe "Adighebzem yi Grameerir” witikuim g’ytlhh’an xueey xhuinus. Habi chiqhue zi Adighebze C’eniqhalejh Komisyonimy, Adighebzem yi Latyn Txik’emk’e "Adighebze Psalhalher” yiqhah’aziriw witikuim g’irylhh’an xueey g’axhuinus. Ha txiqhalhxer dqhah’aziriw, tireedqhaadzew Adighexem yalhedqha-asime; Adi-ghebzer "zeeh’aqhuaf’e” g’adqhaxhua xhuinus.
Yape gyic’e "Adighebzem yi Latyn Txik’er” Adighexem yaxuinedqhasin, yadqhats’ixuin, yadqhac’en xueey g’oxhuir.
"Adighebzem yi Latyn Txik’er” g’azi-uate txiqhar; zi A4 txilhimp’e zaquem yoxuer. Ha zi txilhimp’e txiqhar; Adighexem psomy yalhedqha-asiw habixem "Adighebzem yi Latyn Txik’er” yadqhats’ixuin, yadqhac’en xueeys. Habi g’ynemic’ak’e "Adighebzem yi Latyn Txik’er;” ynternetimk’e, duneeyim deney chipsew Adighexem yaxueedqhah’ifins. "Adighebzem yi Latyn Txik’er;” Adighexem nexh tinciw yadqhac’efin chh’ak’e, jizi-axemre maqxem ya txik’exemre g’yqhalhaqhuiw, Adighebzek’e, Tirkuibzek’e, Iarapibzek’e, Yngyilyzibzek’e psalhemaqk’ey g’azi-uate vyde-o fylimxer teetxiw habixem ya CDxer dqhah’aziriw witikuim g’ytlhh’afins. Ha fylimxer; dy WEB sytexem xetlhh’afins, ynternetimk’ey duneeyim deney chipsew Adighexem yaxuinedqhasifins. Ha uexuiqhuexer qhazec’enir, kuediw mixuyms…
"Adighebzem yi Latyn Txik’er” dy psewik’exem xetlhh’an chh’ak’e, Adighebzem yi Latyn Txik’emk’e Adighebzek’e txawe "ynternet gazetexer” g’idedqhak’ifins. Adighexem yeg’uire daxere g’axhu ya txiqhaxer, ha ynternet gazetexem chittifins. Haxery qhazec’enir, Adighebzem chh’ak’e kuediw mixuyms…
Adighe Pcinalhexem qiymet wineey yattin xueeys. Adighe Pcinalhe C’eniqhalejhxem; Adighe Pcinalhexem ya notexer zaxuew yatxiw witikuim g’iralhh’anuwe doguiqhar. Haxery qhazec’enir, kuediw mixuyms.
Yichh’am chiji-aaxer chidqhazac’em chiqhue; zi lheniquek’ey Adighe Kuiltur Uinsurxer mig’uedij gyic’e zixueth’asijiw Adighebzek’e zaxuew ttxijiw witikuim g’ytlhh’an xueey g’oxhuir. Yape gyic’e tinc g’axhuxer (weredxer, qhibzexer, psalhejhxer, psisexer…) ttxifins. K’elhig’uewe nexh guiqhu g’axhuxer (Adighe Ueri-uatejxer, Adighe Txider…) ttxiw dixueejhefins. Haxery uexuiqhue mixuymxes.
K’ec’iwe g’iteedqhazejin xueeyime; "Adighebzem yi Latyn Txik’er,” yi g’axhuiniqhar yiryquiry witikuim g’yh’aas. Har yigyi Adighexem g’aatchtew zeeth’an, dip’ac’ewe Adighe Kuilturir habik’e ttxijin xueey g’oxhuir.
Adighebzer zeeyincew g’adqhanen xueey-am! Adighexer; habi hatk’e dimiguivejime yik’y t’eg’u dip’ac’eme, nexhif’ xhuinus. G’uedijiniqhar, dy bjem g’iteewi-aw xueejhas. "Ziguerexer fimic’eme, g’uedijik’e eeyiw fig’uedijinus!..” g’idjee-ar.
Harasy Adighexer; habi hatk’e zadmiqhaqhaguivewe, uexuiqhuexemre lejheniqhaxemre ko-ordyne zidetc’iw, "Adighebzem yi Latyn Txik’er” zeeth’aw Adighebzek’e dilajhewe dixueejhen xueey g’oxhuir…
Yichh’am g’ichi-ueta uexuiqhuexer chidqhazec’enu maxuexer xueejhenu diguiqhawe, "K’elhig’uen xueey lhebaquexer txuekyinu p’ere?!.” jido-ar…
26.05.2011
YEMUZ Yilmez
- 23 -
G’idek’inu Txiqhalhir – 2
"Tanrı’nın insanlara bildirdiği hususlar”ın yazıyla da anlatılmasından ileri gelmiş olsa gerek, yaklaşık olarak üç bin yıl kadar önce yaşamış olan Eski Adıgeler; yazıyı, "Tanrı Dili” olarak adlandırmışlar ve yaymışlardır. O devri takip eden asırlar içerisinde Adıgeler’in; "Tanrı Dili’nden, bilimden ve yazı dilinden” uzaklaştırılması sonucu güçten düşmelerinden sonra, "Tanrı Dili”nin anlamı da değişerek "damga” olmuştur. Son birkaç asırda Adıge aile armaları ve damgaları olarak kullanılan Eski Adıge Hiyeroglifleri, günümüzde de Th’abze adı ile anılmaktadırlar.
Hiyeroglifler ilkel yazılardır. Arkeolojik değer ifade etmektedirler. Çeşitli toplumların farklı hiyeroglifleri olmuştur. Bu yazılardan bazıları, asırlar boyu süren bir zaman içerisinde peyderpey değişime uğrayarak gelişim göstermişler ve gelişimlerini tamamlayarak günümüzde kullanılan harf sistemleri oluşmuştur.
Kullanıldığı dilin yazılarını yeterli olarak "okunuşlu ve kullanışlı” duruma getiremeyen yazı sistemi; çağımızda, o dili artık fazla yaşatamıyacaktır. Başka türlü ifade etmek gerekirse; yazılarını yeterli olarak "okunuşlu ve kullanışlı” duruma getiren yazı sistemi olmayan veya olsa da onu kullanmayan dil, artık çok yaşayamayacaktır…
Böyle bir vahim durum; bu zamanda, Adıgece için de söz konusudur!.. Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak "okunuşlu ve kullanışlı” duruma getiremeyen yazı sistemi ile Adıgece de, artık daha fazla yaşayamayacaktır!..
Ancak bu kitapçıkta açıklanan "Adıgece’nin Latin Yazısı;” etkin olarak kullanıldığı takdirde, hem çağımızda ve hem de gelecekte Adıgece’yi taşıyabilecek ve onu yaşatabilecek olan bir yazı sistemidir. "Adıgece’nin Latin Yazısı;” Adıgece Dilbilimcileri'nin yüz yılı aşan bir zaman içerisinde peyderpey çalışarak beraberce (anonim olarak) ortaya çıkardıkları ve Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak "okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirebilen tek yazı sistemidir.
Adıgeler; gecikmeden, işleri ve çalışmaları koordine ederek, "Adıgece’nin Latin Yazısı”nı kullanarak Adıgece ile çalışmalara başlamamız gerekmektedir...
26.05.2011
Y. ÖZCAN
ZEMAN KUED BLEDQHAK’INU G’IC’EK’INS!..
Maxue kued blek’inu g’ic’ek’ins
Guelhiw dy ar dybqhuim,
Yi-aw zi nec’iqha dyguim, yinicxuew!..
Qha kued yih’inu g’ic’ek’ins
Dy chik’aqhamre dy g’uedijin c’echiqhuemre,
G’ymik’iw zi wisag’ue wisere sy jilem yi zi maqire!..
G’iddeeg’u tf’aqhac’iw lhaxha tf’elhir,
Dimilhaqhuiw dizerymiqhabaquer habi,
Zeman kued bledqhak’inu g’ic’ek’ins!..
H’APAGHE Ee.
(G’izezidzek’ar: YEMUZ Y.-s)
G’idek’inu Txiqhalhir – 2
"Th’am ts’ixuxem g’aaxuy-uexuaxer” txibzek’ey g’aa-uetaqhanty, yilhes mynych yiqhuineqhu yape psewa Pasereey Adighexem; txibzer, "Th’abzew” ya-uas. Ha lhexhanem k’elhig’ue zemanxem Adighexer "Th’abzem, c’eniqhaxem, txibzem” pe-ac’e xuaqhaxhuiw daqhaxuexaxe newijh, "Th’abzem” yi mainery zeg’uek’iry "damiqha” xhuas. Yilhesyche zi-t’uch lhandere Adighe winaqhue damiqhaxew zirah’a Pasereey Adighe Xiyerogulyfxem chh’ak’e nobey Th’abze ja-ar.
Xiyerogulyfxem, arke-olojyyk’e qiymet ya-as. Lhepq guerexem, pasereey zemanxem xiyerogulyf txiqha chh’axuexer chizirah’aas. Xiyerogulyf txiqha guerexery; yilhesyche kued g’axhu zeman g’uets’im chizeg’uek’iwre ya g’axhuiniqhaxer yiryquiry dy zemanim chizirah’a h’arf systemxer g’axhuas.
Chizirah’a bzem yi txiqhaxer yiryquiw "yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’azimiqhaxhu txik’e systemim; ha bzer, mi lhexhanem chyqhapsewijifinu-am. Neqhuec’iw ji-an xueeyime; yi txiqhaxer yiryquiw "yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhu txik’e system zymi-a ye yi-aw chitimy har zeezimih’a bzer, kuedire psewijifinu-am…
Hapxuedew zi g’uedijiniqha; mi lhexhanem, Adighebzemy chh’achit-s! Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw "yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’azimiqhaxhu txik’e systemimk’e, Adighebzer kuedire psewijifinu-am!..
Hawe mi txiqhalhim g’ichi-ueta "Adighebzem yi Latyn Txik’er;” yeg’uire-yechh’iw, yiryquiw zeeth’ame, mi zemanimy g’ag’uenu zemanimy Adighebzer chizih’ifinu, har ziqhapsewifinu zi txik’e systems. "Adighebzem yi Latyn Txik’er;” Adighebze C’eniqhalejhxem yilhesychem c’yqhu zeman pc’onde zek’elhh’awijhiw zedelajhexew zeqhuisew (anonymiw) witikuim g’iraqhah’aawe, Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw "yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhuif txik’e system zaques. Har zeeth’awe Adighebzek’e ditxefinus, dilejhefinus.
"Adighebzem yi Latyn Txik’er” zeeth’aw Adighebzek’e c’eniqhaxem dateelejhih’ime; Adighexem zig’adiwjhijifinus, Adighebzery xexhuewre psewifinus.
Adighexer; dimiguivew, uexuiqhuexemre lejheniqhaxemre ko-ordyne zidetc’iw, "Adighebzem yi Latyn Txik’er” zeeth’aw, Adighebzek’e dilajhewe dixueejhen xueey g’oxhuir… 26.05.2011
YEMUZ Y.
THE MESSAGE-9
Adighebzem yi Latyn Txik’er
G’idek’inu Txiqhalhir – 3
…
Wimidzixe, sy Nane Diche,
L’i yic’ins wy quer act’imim
Zeman k’ec’k’e har neg’uejinsy
Chiplhejins Baxhsen Hawzim!
CHOGENTS’IG’U Alyy
ADIGHBZEM YI LATYN TXIK’EM YI SEBEPXER
Zitxar : YEMUZ Yilmez
YITXER
G’idek’iqhuem yi Psalhaper . . . . . . . . . . . 3
Zy Guiqhu Tc’inur . . . . . . . . . . . . . . 5
G’a-uetek’e Planir . . . . . . . . . . . . . . 6
"Adighebzem yi Latyn Txik’er” Xueey G’izerixhuir . . . . . 7
"Adighebzem yi Latyn Txik’er” G’izerixhu Prensypxer . . . . 8
Adighebzem yi Maq Guipxem ya Karakterxer . . . . . . 9
Adighebzem yi Latyn Txik’er G’izerixhuxer . . . . . . . 10
Adighebzem yi Maqxem ya Latyn Txik’exer . . . . . . . 11
Zi Chapxha Txiqha: Nane . . . . . . . . . . . 14
Adighebzer "Zeeh’aqhuaf’e” G’aqhaxhuin Zerixueeyir . . . . 15
Adighexem Zig’adiwjhijinim Dixueeyiwe Chitime!.. . . . . . 16
SEBEPXER :
" g’ , q ” Maqxer Zerichh’axuexer . . . . . . . . . . 17
" g’, g’u ” Maq De-uxem ya Txik’exem ya Analitiky Sebepxer . . 18
Systemim Psalhe Guerexem ya Txik’exer Zeryqhawizexuijir . . . 19
Latyn H’arfxem Adighebzem Cha-a ya Maqxer Adighe Txik’em Txidem
Chy-a yi G’izerixhu C’ik’emre Duneeypso Txik’e,Yegek’e
Xabzexemre Zareeg’uxer . . . . . . . . . . . 20
Adighebzem yi Latyn Txik’em yi H’arf Zeguetxemre yi H’arf Xuizaxemre,
Adighe Txik’em Txidem Chy-a yi G’zerixhu C’ik’em Zereeg’uxer . 21
" g , k ” H’arfxem ya Maqxem ya Sebepxer . . . . . . . 22
" h , c , q , w , x ” H’arfxem ya Maqxem ya Sebepxer . . . . . 23
" y , i ” H’arfxem ya Maqxem ya Sebepxer . . . . . . . 24
"..-a, ..-am, ..s, ..xe ” K’epih’axem ya Zeeh’aniqha Sebepxer . . . 25
Ts’e Txik’er . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
K’elhig’uen Xueey Lhebaquexer Txuekyinu P’ere?!. . . . . . . 27
Bibliyogurafyyir . . . . . . . . . . . . . . . . 28
D 28
G’idek’inu Txiqhalhir – 3
"ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER” XUEEY G’IZERIXHUIR
Zadew yitxha form zy-a h’arfxer zykued txik’e systemxem; maq de-u h’arf kued zixet maqilh zy-a psalhexemre hapxuede psalhexem ya zeeh’aniqhaxemre zykued Adighebzem yi txiqhaxer, yiryquiw "yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’aaqhaxhuif-am.
Yi txiqhaxer yiryquiw "yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’azimiqhaxhu txik’e systemimk’e txa "txik’e qhuazemre grameerimre psalhalhemre;” Adighebzer, yiryquiw "zeeh’aqhuaf’e” g’aaqhaxhuif-am. Yiryquiw zeeh’aqhuaf’e g’amixhua bzer; zeeh’anir, xeqhaxhuenir, qhapsewinir guiqhu mexhuir.
Adighebzem latyn txik’e system c’exueeyim mixuym didew neqhuec’ zi sebepy yi-awe hary miras: Duneeyim yiquih’aawe chipsew Adighexem; Adighebzer yaqhapsewifin chh’ak’e yape dide gyic’e Adighe Txibzer, duneeypso txik’e, yegek’e normxemre Adighebzem yi karakterxemre daqhag’uin xueey g’oxhuir. Habi chh’ak’ey Adighexem; latyn h’arfxer, latyn txik’e system zeezih’a bzecxuexem ya ze-ah’aqhu txik’e, yegek’e xabzexemre Adighebzem yi maq, yi maqilh, yi psalhe karakterxemre yeg’u g’axhu systemimk’e Adighebzem chizirah’an xueey g’oxhuir. Hapxuede zi txik’e systemiry, bzem chh’ak’e zaquere (unique) alternatyfincere xhuin xueey g’oxhuir.
Yichh’am g’ichi-ueta sebepxem chh’ak’e Adighebzem; yi txiqhaxer yiryquiw "yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhu, duneeyim deney "zeeh’aqhuaf’e” chixhu yi latyn txik’e systemir witikuim g’yqhah’an xueey g’oxhuir.
- 7 -
G’idek’inu Txiqhalhir – 3
"ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER” G’IZERIXHU PRENSYPXER
1. Adighebzem yi txik’er, Adighebzem yeg’u zi h’arf systemim (zi alfabe l’ewjhiqhue zaquem) teec’ih’aa xhuin xueeys. Adighebzem yeg’u g’axhu h’arf systemir, latyn h’arfxers. Latyn h’arfxer, Adighebzem yi maqxem yaroquir. Ha h’arf systemim; maq de-u h’arf kued zixet maqilh zy-a psalhexem ya txiqhaxery, yiryquiw "yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’eeqhaxhuifir.
2. Adighebzem yi Latyn Txik’er; duneeyim deney chipsew Adighexem tinciwe zirah’afin chh’ak’e standart latyn h’arfxemre naqhichexemre teec’ih’aa xhuin xueeys. Ha txik’e systemim; standart latyn h’arfxemre naqhichexemre g’ynemic’ak’e, h’arf wineeyire naqhiche wineeyire xetin xueey-am.
3. Adighebzem yi Latyn Txik’er; latyn txik’e system zeezih’a bzecxuexem ya zexuede txik’e, yegek’e xabzexemre Adighebzem yi maq, yi maqilh, yi psalhe karakterxemre yeg’u g’axhu zi systemiw wixua xhuin xueeys. Adighebzem yi Latyn Txik’em; latyn txik’e system zeezih’a bzecxuexem ya zexuede txik’e, yegek’e normxemre Adighebzem yi maq, yi maqilh, yi psalhe karakterxemre yeg’u g’amixhu txik’ere yegek’ere xetin xueey-am.
4. Adighebzem yi Latyn Txik’er; Adighebze C’eniqhalejhxem ya lejhiqhaxem (Habixem Adighebzem yeg’u g’axhu ya txik’exem) g’aateexhuik’awe zi system xhuin xueeys. Neqhuec’iw ji-an xueeyime Adighebzem yi Latyn Txik’er; habi, txidem chy-a yi g’izerixhu c’ik’emk’e g’axhuaw zi k’ewix lejhiqha xhuin xueeys.
5. Adighebzem yi Latyn Txik’er; Adighexem kuedk’e ya nexhibem zerah’a pselhenibzemre txibzemre zexuede g’yqhaxhuiw wixua xhuin xueeys.
Yichh’am chiji-aaxer ziqhazac’e txik’er, Adighebzem "txik’e system” xuexhuifins.
- 8 -
G’idek’inu Txiqhalhir – 3
" ..s , ..-am , ..-a , ..xe ” K’EPIH’AXEM YA ZEEH’ANIQHA SEBEPXER
1. " ..s ” xhuiniqha k’epih’am yi zeeh’aniqha sebepxer :
Xhuiniqha k’epih’ar; " ..s ” maqk’e jizi-axer, mac’ew qhuimiw g’yk’ " ..ch ” maqk’e jizi-axem nexhire kuedk’e nexhibes. Xekuim; xhuiniqha k’epih’ar, " ..s ” maqk’e jizi-axery chikueds. Diyasporem; xhuiniqha k’epih’ar, mac’ew qhuimiw g’yk’ " ..ch ” maqk’e jizi-a g’ichineja-am. Habi g’ynemic’ak’e; " ..ch ” h’arf zeguetim, ziyk’ " ..s ” maqk’e deege xhuinuam. Hawe xhuiniqha k’epih’aw g’aag’ue "..s ” h’arfim, mac’ew qhuimiw g’yk’ " ..ch ” maqk’ey deegefinus.
Yichh’am g’ichi-ueta sebepxem chh’ak’e Adighebzem yi xhuiniqha k’epih’ar; yi yegek’er sit xuedewy yirireexhu, " ..s ” h’arfimk’e txin xueey g’oxhuir.
(GUILHITE: Yngyilyzibzemy, Almanibzemy ya " s ” h’arf guerexem; ya g’izerig’ue c’ik’exem yepxawe, " c ” maqk’e chogexer.)
2. " ..-am , ..-a ” mixhuiniqha k’epih’axem yi zeeh’aniqha sebepxer :
Diyasporem; Adighebzem yi mixhuiniqha k’epih’ar " ..-am ” maqk’e, yi mixhuiniqha wipc’e k’epih’ary " ..-a ” maqk’e chija-ar. Xekuim, ha k’epih’axer ha maqxemk’e jizi-axery chikueds. Diyasporem; mixhuiniqha k’epih’ar " ..qam ” maqimk’e, mixhuiniqha wipc’e k’epih’ary " ..qa ” maqimk’e jizi-a g’ichineja-am.
Yichh’am g’ichi-ueta sebepxem chh’ak’e Adighebzem yi mixhuiniqha k’epih’ar " ..-am ” guipimk’e, yi mixhuiniqha wipc’e k’epih’ary " ..-a ” guipimk’e txin xueey g’oxhuir.
3. " ..xe ” kuediqha k’epih’am yi zeeh’aniqha sebepxer :
Diyasporem; Adighebzem yi kuediqha k’epih’ar, Tirkuibzem yi " ..ha ” maqim xuedew chija-ar. Xekuim; ha k’epih’ar, ha maqimk’e jizi-axery chi-as. Hawe Xekuim; kuediqha k’epih’ar, " ..xe ” maqimk’e jizi-axer chikueds. Habi g’ynemic’ak’e; " ..xe ” kuediqha k’epih’ar, Adighebzem yi diyalekytxem ya ze-ah’aqhus.
" ..xe ” guipir kuediqha k’epih’aw g’ichig’uem; habi, Tirkuibzem yi " ..ha ” maqimk’ey deegefins. Kuediqha k’epih’aw g’aag’ue " ..xe ” guipim yi " x ” h’arfim Tirkuibzem yi " h ” maqimk’e, yi " e ” h’arfimy chabew g’yk’ " a k’ec’ ” maqimk’e deegefins. Hawe " ..xe ” guipir kuediqha k’epih’a chimixhuim; habi, normaliw g’izeryk’ pasereey yi maqimk’e doger.
Yichh’am g’ichi-ueta sebepxem chh’ak’e Adighebzem yi kuediqha k’epih’ar; yi yegek’er sit xuedewy yirireexhu, " ..xe ” guipimk’e txin xueey g’oxhuir.
(GUILHITE: Fransizibzemy, " a k’ec’ ” maq zy-a " e ” h’arf zixet psalhexer yi-as. Fransizibzem yi psalhexem ya " m ” , " n ” h’arfxem ya pexem yitiw g’aag’ue " e ” h’arfim, " a k’ec’ ” maqk’e chogexer.)
- 25 -
THE MESSAGE-10
Adıgece’nin Latin Yazısı
G’idek’inu Txiqhalhir – 4
"ADIGECE’NİN LATİN YAZISI”NIN GEREKÇELERİ
Zitxar: YEMUZ Yilmez
İÇİNDEKİLER
Basımın Önsözü . . . . . . . . . . . . . . 3
Konu . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
Anlatım Planı . . . . . . . . . . . . . . . 6
"Adıgece’nin Latin Yazısı”nın Gerekli Oluşu . . . . . . 7
"Adıgece’nin Latin Yazısı”nın Oluşum Esasları . . . . . 8
Adıgece’nin Ses Gruplarının Özellikleri . . . . . . . . 9
"Adıgece’nin Latin Yazısı”nın Oluşumu . . . . . . . . 10
Adıgece’nin Seslerinin Latin Yazılışları . . . . . . . 11
Bir Örnek Yazı: G’ivoge Uachh’amaxue . . . . . . . 14
Adıgece’nin "Kullanışlı” Duruma Getirilmesi İhtiyacı . . . 15
Sonuç . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
GEREKÇELER :
" g’ , q ” Seslerinin Farklı Oluşları . . . . . . . . . . 17
" g’ , g’u ” Seslerinin Yazılışlarının Analitik Gerekçeleri . . . 18
"Adıgece’nin Latin Yazısı” nın Yazılışlarını Düzelttiği Kelimeler . 19
Latin Harflerinin Adıgece’edeki Ses Değerlerinin Uluslararası ve
Tarihsel Yazışlara Uygun Oluşları . . . . . . . . 20
"Adıgece’nin Latin Yazısı”nda Birleşik Ünsüz Harflerin ve Sıkılmış
Ünsüz Harflerin Tarihsel Yazışlara Uygun Oluşları . . . 21
" g , k ” Harflerinin Ses Değerlerinin Gerekçeleri . . . . . 22
" h , c , q , w , x ” Harflerinin Ses Değerlerinin Gerekçeleri . . 23
" y , i ” Harflerinin Ses Değerlerinin Gerekçeleri . . . . . . 24
"..-a, ..-am, ..s, ..xe ” Eklerinin Kullanılma Gerekçeleri . . . . 25
İsimlerin Yazılışı . . . . . . . . . . . . . . . 26
K’elhig’uen Xueey Lhebaquexer Txuekyinu P’ere?!. . . . . 27
Bibliyografya . . . . . . . . . . . . . . . 28
D 28
G’idek’inu Txiqhalhir – 4
"ADIGECE’NİN LATİN YAZISI”NIN GEREKLİ OLUŞU
Dik çizgili harfleri çok olan yazı sistemleri; ünsüz harfi çok olan heceyle oluşan kelimeleri ve onların kullanım yoğunlukları çok olan Adıgece’nin yazılarını, yeterli olarak (akıcı bir şekilde) "okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirememektedir. Bu yazı sistemlerinin imlâsı, Adıgece’ye ağır gelmektedir. Sözü edilen yazı sistemleri; Adıgece’de, insanın ruhsal yapısına uygun bir yazı oluşturamadıkları için onların Adıgece’de kullanılmaları zevkli değil, aksine sıkıcı ve sıkıntılı olmakta, insanı Adıgece ile yazı yazmaktan ve Adıgece’yi kullanarak çalışmaktan uzaklaştırmaktadır. Başka bir ifade ile söylemek gerekirse söz konusu yazı sistemleri ile Adıge Yazı Dili yeterli olarak "kullanışlı” duruma gelememektedir. Bundan dolayı Adıgece’nin "yazı sistemi” sorunu halen devam etmektedir.
Adıgece’nin kendi yazı sistemine ihtiyacı olmasının çok önemli bir gerekçesi de şudur: Normal olmayan koşullar altında bulunan Adıgece’nin yaşayabilmesi için; onun, ilk önce dünya ile uyum sağlaması ve bunun için de dünyanın ileri ülkelerinin kullandığı latin harflerini, uluslararası yazış ve okuyuş normlarına ve Adıgece’nin özelliklerine uygun olan sistemle kullanması gerekmektedir. Böyle bir yazı sistemi ise, tek (unique) ve alternatifsiz olmak durumundadır.
Yukarıda belirtilen gerekçelerden dolayı; Adıgece’nin, yazılarını yeterli olarak "okunuşlu ve kullanışlı” duruma getiren ve dünyanın her tarafında kolaylıkla kullanılabilir olan kendi doğal latin yazı sistemine ihtiyacı vardır.
- 7 -
G’idek’inu Txiqhalhir – 4
" g , k ” HARFLERİNİN SES DEĞERLERİNİN GEREKÇELERİ
1. " g ” harfi; ünsüz harflerin, kalın ünlü harflerin önlerinde iken Almanca’da ve Türkçe’de olduğu gibi Adıgece’de de, Türkçe’nin " kalın g ” sesi ile okunur. " g ” harfi; ince ünlü harflerin önlerinde iken Türkçe’nin " ince g ” sesi ile okunur.
Ancak " gegu = düğün; oyun ” kelimesinin ve ondan türeyen kelimelerin ince ünlü harflerinin önlerinde gelen " g ” harfleri, " dj ” sesiyle de okunabilir.
Ünsüz seslerin, kalın ünlü seslerin önlerinde ve kelimelerin sonlarında gelen " ince g ” sesi "gy” grubu ile yazılır. O şekilde gelen " y ” harfi yarım ünlü bir sestir ve " g ” harfini ince ünsüz sesi ile okutur. Arkasında ince ünlü harf bulunmayan " g ” harfi, önünde ince ünlü harf bulunsa dahi " kalın g ” sesi ile okunur. O şekildeki " kalın g ” sesi, yabancı kelimelerin içlerinde gelmektedir.
NOT: Bazı diyalektlerde " ince g ” sesi kullanılmayıp onun yerine " dj ” sesi kullanılmaktadır. " dj ” grubu; birleşik harf olarak geldiği zaman, Arapça’nın DJUM harfinin ünsüz sesi ile okunur
2. " k ” harfinin Adıgece’deki kullanılış şekli, " g ” harfinin yukarıda belirtilen kullanılış şekline benzemektedir. " k ” harfi; ünsüz harflerin, kalın ünlü harflerin önlerinde iken Almanca’da ve Türkçe’de olduğu gibi Adıgece’de de, Türkçe’nin " kalın k ” sesi ile okunur. " k ” harfi; ince ünlü harflerin önlerinde iken Türkçe’nin " ince k ” sesi ile okunur.
Ünsüz seslerin, kalın ünlü seslerin önlerinde ve kelimelerin sonlarında gelen " ince k ” sesi "ky” grubu ile yazılır. O şekilde gelen " y ” harfi, yarım ünlü bir sestir ve " k ” harfini ince ünsüz sesi ile okutur. Arkasında ince ünlü harf bulunmayan " k ” harfi, önünde ince ünlü harf bulunsa dahi " kalın k ” sesi ile okunur. O şekildeki " kalın k ” sesi, yabancı kelimelerin içlerinde gelmektedir.
NOT: Bazı diyalektlerde " ince k ” sesi kullanılmayıp onun yerine " ç ” sesi kullanılmaktadır. " ç ” harfi, Türkçe’deki ünsüz sesi ile okunur.
" g ” ve " k ” harflerinin Adıgece’deki bu kullanılış şekilleri; uluslararası yazış ve okuyuş normlarına, Adıgece’nin yapısına ve Adıge Yazısı’nın tarihsel gelişimine uygun düşmektedirler.
22
G’idek’inu Txiqhalhir – 4
" y , i ” HARFLERİNİN SES DEĞERLERİNİN GEREKÇELERİ
1. " y ” harfinin ses değerleri :
" ince i ” ünlü sesi ile " y ” ünsüz sesi dil ve damağın ön tarafında biribirine çok yakın olan yerlerde oluştuklarından ve biribirlerine benzediklerinden dolayı; Batı dillerinde, her iki ses de aynı şekilde olmak üzere çoğunlukla " i ” harfi ile yazılmaktadırlar. " Kalın ı ” sesinin çok az olduğu, onun farklı harflerle ve değişik şekillerde yazıldığı, Arapça’nın "AYIN” harfinin ünsüz sesinin ise hiç kullanılmadığı Batı dillerinde; " i ” harfinin yukarıda belirtilen kullanılış şekli, o dillere uygun düşmektedir. Ancak " i ” harfinin Batı dillerindeki o kullanılış şekli, Adıgece’ye uygun düşmemektedir. Çünkü Adıgece’de, onun yazı sistemini büyük ölçüde etkileyen ve " ince i ” ünlü sesinden daha yoğun olarak kullanılan " kalın ı ” sesi vardır. Ayrıca Adıgece’de bulunan Arapça’nın "AYIN” harfinin ünsüz sesinin de, uygun olarak yazılması (gösterilmesi) gerekmektedir.
Yukarıda açıklanan nedenlerden dolayı Adıgece’nin Latin Yazısı’nda; " y ” harfi, yerine göre Türkçe’nin hem normal " ince i ” ünlüsünün sesi değerinde ve hem de " y ” ünsüzünün sesi değerinde kullanılmıştır. Bu harfi, Kube Şaban da aynı şekilde kullanmıştır. Batı dillerinde de " y ” harfi, genellikle " ince i ” ünlüsünün sesi değerinde kullanılmaktadır. Türkçe’de ise ünsüz sesi ile kullanılmaktadır. Bu kullanılış şekilleri de, Adıgece’deki kullanılış şekilleri ile örtüşmektedir.
2. " i ” harfinin ses değerleri :
Adıgece’de; Arapça’nın "AYIN” harfinin ünsüz sesi, genellikle ünlü seslerin önlerinde veya arkalarında onlara bitişik olarak gelmektedir.
" kısa a ” sesi; dil ve damağın arka tarafında, ama ön tarafına yakın olan bir yerde oluşmaktadır. "AYIN” sesinin oluşma (boğumlanma) yeri, " kısa a ” sesininkine çok yakın olup onun hemen gerisinde bir yerdedir ve damağa daha yakındır. Adıgece’nin " kalın ı ” sesinin oluşma yeri ise, "AYIN” sesininkine yakın olup onun gerisinde bir yerdedir.
"AYIN” sesinin, hem oluşma yeri ve hem de ses bakımından kendisine en yakın olan ama " kısa a ” sesininkinden farklı olan bir sesin harfiyle yazılması gerektiğinden ve aynı şekilde olmak üzere " kalın ı ” sesinin de standart bir harfle yazılması gerektiğinden Adıgece’nin Latin Yazısı’nda; " i ” harfi, geliş şekline bağlı olarak hem Türkçe’nin " kalın ı ” ünlüsünün sesi değerinde ve hem de Arapça’nın "AYIN” harfinin ünsüz sesi değerinde kullanılmıştır. Kube Şaban; " i ” harfini, yalnızca Türkçe’nin " kalın ı ” sesi değerinde kullanmıştır. Batılılar ise; Türkçe’nin ve Doğu Avrupa dillerinin " kalın ı ” seslerini çoğunlukla " i ” harfi ile yazmaktadırlar. Bu kullanılış şekilleri de, Adıgece’deki kullanılış şekilleri ile örtüşmektedir.
Adıgece’nin Latin Yazısı’nda," i ” harfinin yukarıda açıklanan kullanılış şekli, Adıgece’ye uygun düşmektedir.
Sonuç : " i ” ve " y ” harflerinin Adıgece’deki ses değerleri; uluslararası yazış ve okuyuş normlarına, Adıgece’nin yapısına ve Adıge Yazısı’nın tarihsel ve doğal gelişimine uygun düşmektedirler.
-24-
comments (229)
|
